व्हिटॅमिन D ची गोळी कधी आणि कशी घ्यावी? डॉक्टर काय सांगतात?

व्हिटॅमिन D आणि तेल-तुपाचा काय संबंध?

व्हिटॅमिन C किंवा B प्रमाणे व्हिटॅमिन D हे पाण्यात विरघळणारे जीवनसत्त्व नाही, तर ते चरबीत विरघळणारे (Fat-soluble) जीवनसत्त्व आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आपल्या जेवणातील चरबीचे पचन करण्यासाठी आतड्यात जी प्रक्रिया होते, त्याच प्रक्रियेमुळे व्हिटॅमिन D शरीरात व्यवस्थित शोषले जाण्यास मदत होते. म्हणूनच, व्हिटॅमिन D ची गोळी रिकाम्या पोटी घेण्यापेक्षा काही प्रमाणात स्निग्धता असलेल्या जेवणासोबत घेणे अधिक फायदेशीर ठरते. २०१५ मध्ये ‘जर्नल ऑफ द अकॅडमी ऑफ न्यूट्रिशन अँड डाएटेटिक्स’ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासानुसार, संशोधकांनी व्हिटॅमिन D3 च्या शोषणावर जेवणातील स्निग्धतेचा परिणाम तपासला. त्यामध्ये असे आढळले की, स्निग्ध पदार्थ असलेल्या जेवणासोबत व्हिटॅमिन D घेतल्यास रक्तातील त्याची पातळी विना-स्निग्ध जेवणाच्या तुलनेत सुमारे ३२ टक्क्यांनी जास्त असते. म्हणजेच, डॉक्टर सांगतात ते “जेवणासोबत घ्या”, हे केवळ सोयीसाठी नसून त्याला वैज्ञानिक आधार आहे.

व्हिटॅमिन D दिवसातील सर्वांत मोठ्या जेवणाबरोबर घ्यायचे का?

याबाबतही एक संशोधन उपलब्ध आहे. २०१० साली मुलिगन आणि लिकाटा यांनी व्हिटॅमिन D घेणाऱ्या रुग्णांना त्यांची गोळी दिवसातील सर्वांत मोठ्या जेवणाबरोबर घेण्यास सांगितली. त्यानंतर त्यांच्या रक्तातील ‘२५-हायड्रॉक्सीव्हिटॅमिन D’च्या (व्हिटॅमिन D ची पातळी दर्शवणारा घटक) स्तरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे दिसून आले. याच कारणामुळे काही डॉक्टर व्हिटॅमिन D दिवसातील सर्वांत भरपेट जेवणाबरोबर घेण्याचा सल्ला देतात. परंतु येथे एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे, ‘मोठे जेवण’ म्हणजे अतिखाणे नव्हे. त्या जेवणात कर्बोदके, प्रथिने आणि काही प्रमाणात स्निग्ध पदार्थ असणे अधिक महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, दुपारच्या जेवणात पोळी किंवा भात, डाळ, भाजी आणि दही किंवा इतर स्निग्ध घटक असतील, तर त्या जेवणाबरोबर व्हिटॅमिन D घेणे अधिक सोयीचे आणि फायदेशीर ठरते.

सकाळी घ्यायचे की रात्री?

इथेच सर्वांत मोठा गैरसमज होतो. व्हिटॅमिन D सकाळी घेतल्यानेच उत्तम शोषले जाते किंवा रात्री घेतल्याने त्याचा उपयोग होत नाही, असा कोणताही ठोस वैज्ञानिक नियम सध्याच्या संशोधनातून सिद्ध झालेला नाही. उपलब्ध संशोधनावरून असे दिसते की, घड्याळात किती वाजले आहेत यापेक्षा व्हिटॅमिन D कोणत्या प्रकारच्या जेवणाबरोबर घेतले जात आहे, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.

• तुमचा सकाळचा नाश्ता भरपेट आणि पौष्टिक असेल, तर नाश्त्यासोबत घेऊ शकता.
• दुपारचे जेवण मुख्य असेल, तर दुपारच्या जेवणासोबत घ्या.
• रात्रीचे जेवण हेच तुमचे मुख्य जेवण असेल आणि डॉक्टरांनी वेगळी वेळ सांगितली नसेल, तर रात्री घेण्यातही कोणतीही अडचण नाही.
• सर्वांत महत्त्वाचे: डॉक्टरांनी सांगितलेली मात्रा आणि औषध घेण्याची वेळ/नियम नियमितपणे पाळणे आवश्यक आहे.

व्हिटॅमिन D चे सॅशे पाण्यात की दुधात?

डॉ. सेहरावत व्हिटॅमिन D ची पावडर (सॅशे) दुधात मिसळून घेण्याचा सल्ला देतात. त्यामागचा तर्क असा की, दुधातील स्निग्धता व्हिटॅमिन D चे शोषण होण्यास मदत करते. पण याचा अर्थ असा नाही की, व्हिटॅमिन D चे सॅशे पाण्यात घेतल्यास शरीराला त्याचा फायदाच होणार नाही किंवा दूध हाच एकमेव पर्याय आहे. व्हिटॅमिन D चे शोषण हे औषधाचा प्रकार, जेवणातील स्निग्धता, व्यक्तीची पचनसंस्था अशा अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामुळे सॅशे किंवा द्रवरूप औषध कसे घ्यावे, यासाठी औषधाच्या पाकिटावरील सूचना आणि डॉक्टरांचा सल्ला यांनाच प्राधान्य द्यावे.

दूध आणि कॅल्शियमबद्दल महत्त्वाचे

व्हिटॅमिन D आणि कॅल्शियम यांचा परस्परांशी जवळचा संबंध आहे. व्हिटॅमिन D शरीराला आतड्यातून कॅल्शियम शोषून घेण्यास मदत करते. त्यामुळे हाडांच्या आरोग्यासाठी ही दोन्ही घटक महत्त्वाचे आहेत. मात्र, ‘दुधातील कॅल्शियममुळे व्हिटॅमिन D चे शोषण वाढते’, असा थेट आणि ठोस निष्कर्ष विज्ञानाने काढलेला नाही. दुधाचा उपयोग त्यातील स्निग्धतेमुळे होतो, कॅल्शियममुळे नाही. त्यामुळे व्हिटॅमिन D शोषण्यासाठी कॅल्शियम अनिवार्य आहे, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

व्हिटॅमिन D घेण्याची सोपी आणि योग्य पद्धत

योग्य पद्धत: व्हिटॅमिन D ची गोळी आठवण झाली म्हणून कधीही रिकाम्या पोटी घेण्यापेक्षा, डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार काही प्रमाणात स्निग्धता असलेल्या नियमित जेवणाबरोबर घेणे योग्य ठरते.
स्निग्धतेचे स्रोत: दही, दूध, अंडी, सुका मेवा, बिया किंवा जेवणातील तेल/तूप यांतून आवश्यक स्निग्धता मिळते. यासाठी मुद्दाम अतितेलकट किंवा अतितूपकट खाण्याची गरज नाही.
वेळेचे बंधन नाही: “सकाळी ८ वाजताच घ्यायचे” किंवा “रात्री घेतले तर उपयोग होत नाही” अशा कडक वेळेच्या नियमांना सध्या तरी वैज्ञानिक आधार नाही.

जास्त व्हिटॅमिन D म्हणजे जास्त फायदा? अजिबात नाही!

व्हिटॅमिन D हे चरबीत विरघळणारे असल्यामुळे अतिरिक्त झालेले व्हिटॅमिन D शरीराबाहेर न पडता साठून राहू शकते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय दीर्घकाळ जास्त प्रमाणात सप्लीमेंट्स घेतल्यास रक्तातील कॅल्शियमची पातळी धोक्याच्या पातळीपर्यंत वाढू शकते आणि आरोग्याच्या गंभीर समस्या निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे, एकाला ६०,००० IU ची गोळी आठवड्यातून एकदा सांगितली आहे म्हणून दुसऱ्यानेही तीच घ्यावी, असे अजिबात करू नये. तुमची व्हिटॅमिन D ची पातळी, वय, आहार आणि कमतरता यांनुसार प्रत्येक व्यक्तीचा डोस वेगळा असू शकतो.

थोडक्यात काय लक्षात ठेवाल?

१. वेळेपेक्षा जेवण महत्त्वाचे: व्हिटॅमिन D घेण्यासाठी कोणतीही जादुई वेळ नाही.
२. स्निग्धतेची जोड: थोडी स्निग्धता असलेल्या जेवणासोबत गोळी घेतल्यास तिचे पचन आणि शोषण उत्तम होते.
३. नियम लवचिक ठेवा: दिवसातील मुख्य जेवणासोबत गोळी घेणे सोयीचे आहे, पण तो कडक नियम नाही.
४. दूध अनिवार्य नाही: दुधासोबत सॅशे घेणे उत्तम, पण पाण्यासोबत घेतले तरी फरक पडतोच असे नाही.

म्हणूनच, व्हिटॅमिन D ची गोळी घेताना घड्याळाच्या वेळेपेक्षा तुमच्या ताटात काय आहे आणि डॉक्टरांनी काय सल्ला दिला आहे, याकडे लक्ष देणे अधिक फायदेशीर ठरेल.