लंडन ऑलिंपिकमध्ये अनवाणी पायांनी खेळणारा विदर्भाचा ‘महारुद्र’ कोण होता?

तो काळ असा होता जेव्हा भारतावर ब्रिटिशांचे राज्य होते. देशात ना उत्तम दर्जाची मैदाने होती, ना खेळाडूंना पायात घालायला धड बूट होते, ना आजच्यासारख्या अद्ययावत क्रीडा सुविधा उपलब्ध होत्या. तरीही ती अत्यंत प्रतिकूल परिस्थिती आणि असुविधांवर आपल्या अंगभूत कौशल्य आणि अफाट जिद्दीच्या जोरावर मात करीत या तरुणाने थेट १९४८ च्या लंडन ऑलिंपिकमध्ये भारतीय संघात स्थान मिळवले होते. भारतासाठी स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरची ती पहिलीच ऑलिंपिक स्पर्धा होती. अनवाणी पायांनी युरोपीय संघांविरुद्ध खेळणाऱ्या भारतीय फुटबॉल संघाचे प्रतिनिधित्व करणारा हा विदर्भाचा पोट्टा खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राची शान बनला.

मातीच्या ढेकळांतून सुरू झालेला संघर्षमय प्रवास

भीमराव देशमुख यांचा हा खडतर प्रवास म्हणजे एका नाट्यमय चित्रपटाची कथाच वाटते. अमरावती जिल्ह्यातील खारतळेगाव या त्यांच्या जन्मगावी फुटबॉलसारख्या जागतिक खेळासाठी लागणाऱ्या साहित्याचा तुटवडा होता; पण त्यांच्यातील नैसर्गिक चपळता आणि खेळाप्रति असलेली अफाट ओढ कोणत्याही भौतिक सुविधांवर अवलंबून नव्हती. त्यांनी आपल्या बालपणी कापडाच्या अनेक चिंध्या एकत्र करून, त्यांना घट्ट बांधून त्याचा एक चेंडू बनवला. याच चिंध्यांच्या चेंडूद्वारे शेतातील मातीच्या मोठ्या ढिगाऱ्यामध्ये अनवाणी पायांनी फुटबॉल खेळायला त्यांनी सुरुवात केली.

१९३० ते १९५० च्या त्या दशकात अमरावती जिल्ह्यात आणि विशेषतः तिवसा, खारतळेगाव, वलगाव, अकोला, गोंदिया, तळेगाव या भागांत फुटबॉलचे मोठे वेड होते. या सगळ्या गावांमध्ये फुटबॉलचे अत्यंत उत्तम आणि दर्जेदार खेळाडू तयार होत होते. खारतळेगावच्या ‘शिवाजी क्लब’मध्ये तर दमदार आणि कसलेल्या खेळाडूंची एक मोठी फळीच निर्माण झाली होती. या तरुणांचा सराव आणि त्यांची अफाट ऊर्जा पाहून एका क्रीडाप्रेमी अधिकाऱ्याला खूप मोठे आश्चर्य वाटले. या सर्व खेळाडूंनी त्या अधिकाऱ्याला प्रचंड प्रभावित केले. याच प्रभावातून त्या अधिकाऱ्याने भीमराव देशमुख, कृष्णराव गुडधे, माधवराव देशमुख व नामदेवराव कुचे या खारतळेगावचे चार ‘हिऱ्यांना’ थेट मुंबईला नेण्याचा निर्णय घेतला.

मुंबईच्या मैदानांवर भीमरावांचा दबदबा

मुंबई हे स्वप्नांचे शहर आहे आणि तिथे या तरुणांच्या आयुष्याला एक नवीन वळण लागले. मुंबईत गेल्यानंतर नामदेवराव कुचे यांची नेव्हीत (भारतीय नौदल) निवड झाली आणि ते त्या क्षेत्रात रुजू झाले. त्यांच्यासोबत आलेले अन्य दोन खेळाडू काही कारणास्तव गावी परतले; परंतु भीमराव देशमुख यांनी मात्र माघार घेतली नाही. ते मुंबईच्या मैदानात कायम राहिले आणि सलग १४ वर्षे त्यांनी मुंबईतील अनेक मोठ्या आणि नामांकित स्पर्धा गाजवल्या.

पायांत बूट नसतानाही फुटबॉलच्या मैदानावरील ‘फास्ट फॉरवर्ड’ (Fast Forward) पोझिशनवर त्यांनी केलेली कामगिरी विरोधकांना नेहमीच धडकी भरवणारी असायची. भीमराव देशमुखांचे चिरंजीव ग. भी. देशमुख यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, भीमरावांनी मुंबईच्या अनेक प्रतिष्ठित क्लब्सचे वेळोवेळी प्रतिनिधित्व केले. त्या काळात मुंबईच्या आघाडीच्या क्लब्समध्ये त्यांचा दबदबा होता. प्रामुख्याने त्यांनी खालील क्लब्सचे प्रतिनिधित्व केले:

• वाय. एम. सी. ए. स्पोर्ट्स क्लब (YMCA Sports Club)
• डब्ल्यू. आय. ए. ए. स्पोर्ट्स क्लब (WIAA Sports Club)
• साउथ इंडियन एक्सआय स्पोर्ट्स क्लब (South Indian XI)
• ट्रेड्स इंडिया स्पोर्ट्स क्लब (Trades India Sports Club)

या क्लब्सकडून खेळताना त्यांनी कूपरेज मैदान आणि चर्चगेटच्या मैदानांवर आपल्या खेळाचा प्रचंड मोठा प्रभाव निर्माण केला होता.

स्पर्धांची मालिका आणि ‘मोहन बगान’चे ऐतिहासिक पर्व

त्यांच्या या सुवर्णकाळात त्यांनी मुंबई प्रांताचे अनेक प्रतिष्ठित स्पर्धांमध्ये अत्यंत यशस्वीरीत्या प्रतिनिधित्व केले. नाडकर्णी कप, हारवूड लीग, हिनरीच मेमोरिअल, रोव्हर्स कप, ई. जे. टर्नर मेमोरिअल, कॅलन कप, दास कप, बेंगाल लीग, सतीरंजन शिल्ड व पेंटॅग्युलर टुर्नामेंटसारख्या अत्यंत प्रतिष्ठेच्या आणि कठीण स्पर्धांमध्ये त्यांनी केवळ सहभागच घेतला नाही, तर आपल्या गोल करण्याच्या अदभुत क्षमतेने प्रेक्षकांची आणि क्रीडा समीक्षकांची मने जिंकली.

त्यांच्या कारकिर्दीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अभिमानास्पद टप्पा म्हणजे १९४४ चा हंगाम. या हंगामात भीमराव देशमुख हे थेट कलकत्त्याच्या ‘मोहन बगान स्पोर्ट्स क्लब’कडून खेळले. मोहन बगान हा भारतातील सर्वांत जुना व सर्वोच्च सन्मानाचा फुटबॉल क्लब मानला जातो आणि तिथून खेळणे हे कोणत्याही फुटबॉलपटूचे सर्वांत मोठे स्वप्न असते. भीमरावांनी आपल्या मुंबईतील कारकिर्दीत सुमारे ४०० हून अधिक क्लब सामने खेळले आणि तब्बल २५० पेक्षा अधिक गोल नोंदवण्याचा एक अभूतपूर्व असा विक्रम प्रस्थापित केला. त्यांचे हे अफाट कर्तृत्व आणि त्यांचे भारदस्त, मजबूत व्यक्तिमत्त्व पाहून भारताचे पहिले कृषिमंत्री व शिक्षणमहर्षी डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी, “हा वाघ माणूस आहे”, असे गौरवोद्गार काढले होते

ऑलिंपिक आणि परदेश दौरे

या कामगिरीच्या आणि प्रतिभेच्या जोरावरच त्यांची १९४८ च्या लंडन ऑलिंपिकसाठी भारतीय संघात निवड झाली होती. भीमराव देशमुख यांनी भारताकडून खेळताना एक श्रीलंका दौरा आणि त्यानंतर दक्षिण-पूर्व आशियातील (मलेशिया, इंडोनेशिया, थायलंड, हाँगकाँग इत्यादी) आठ देशांचा एक दौरा, असे दोन मोठे परदेश दौरे केले. या आशियाई दौऱ्यातील २० पैकी तब्बल १९ सामन्यांमध्ये भारतीय संघाने घवघवीत यश मिळवले होते.
भीमरावांचा मैदानावरील वावर आणि खेळातील वेग इतका भन्नाट होता की, इंग्लंडचे तत्कालीन महान व दिग्गज फुटबॉलपटू आणि क्रिकेट खेळाडू डेनिस कॉम्प्टन हेदेखील त्यांचे खूप मोठे चाहते बनले होते. १९४० ते १९५१ अशी सुमारे १२ वर्षे भारताचे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रतिनिधित्व करणारे ते विदर्भातील एकमेव फुटबॉलपटू होते.

ऑलिंपियनची उपेक्षा आणि एका पुत्राची ‘महारुद्र’ रूपातील आदरांजली

भीमरावांच्या आयुष्याचा हा प्रवास जेवढा प्रेरणादायी आहे, तेवढाच तो निवृत्तीनंतरच्या काळात अत्यंत विदारक आणि वेदनादायी राहिला. १९५० चे दशक हे व्यावसायिक खेळाडूंसाठी वर्तमानासारखे अजिबात नव्हते. आजच्या काळात आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंना मिळणारी अफाट संपत्ती, करार आणि आर्थिक सुरक्षा त्या काळी नव्हती.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देशाचे नाव उंचावूनही, जेव्हा भीमराव देशमुख १९५१ मध्ये आंतरराष्ट्रीय फुटबॉलमधून निवृत्त झाले आणि आपल्या गावी, अमरावतीला कायमचे परतले, तेव्हा जगण्यासाठी आणि कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवण्यासाठी त्यांना मोठा संघर्ष करावा लागला. देशासाठी ऑलिंपिक खेळलेल्या या महान ‘हीरो’ला पोटाची खळगी भरण्यासाठी झटत राहावं लागलं. अत्यंत दुर्दैवी बाब म्हणजे, ज्या शहरात हा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील खेळाडू राहत होता, तिथल्या बहुतांश स्थानिक लोकांना त्यांच्या या गौरवशाली इतिहासाची कल्पनाही नव्हती. ते उपेक्षित आणि अनामिक अवस्थेत जीवन जगत होते.

आपल्या वडिलांची हीच अमूल्य कहाणी आणि त्यांचा हा क्रीडा वारसा काळाच्या पडद्याआड हरवून जाऊ नये, या हेतूने त्यांचे चिरंजीव गजाननराव देशमुख यांनी ‘महारुद्र’ चरित्राची निर्मिती केली. ग. भी. देशमुख हे अमरावतीमध्ये केंद्रीय उत्पादन शुल्क (आता जीएसटी) विभाग अधिकारी या पदावर कार्यरत होते. वृत्तपत्रांमधून ‘कुलामामाच्या देशात’ यांसारख्या लोकप्रिय कॉलममधून लिखाण करणाऱ्या या अभ्यासू लेखकाने हे पुस्तक केवळ दस्तऐवज म्हणून नव्हे, तर अत्यंत ओघवत्या आणि भावस्पर्शी भाषेत लिहिले आहे.

सुमारे १४० पानांचे हे पुस्तक एका बैठकीत वाचून पूर्ण करावे इतके खिळवून ठेवणारे आहे. या पुस्तकात एका बाजूला आशिया खंड गाजवणारा ‘महारुद्र’ आणि दुसऱ्या बाजूला निवृत्तीनंतर आपल्याच शहरात उपेक्षित जीवन जगणारा एक पिता, यांचे अत्यंत जिवंत चित्रण करण्यात आले आहे. आधुनिक पिढीला भीमराव देशमुख यांचा हा धगधगता इतिहास सांगण्यासाठी आणि प्रादेशिक क्रीडा इतिहास जपण्यासाठी महारुद्र हे पुस्तक आणि भीमरावांचे जीवन एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. एका खेड्यातील तरुणाने जगाच्या नकाशावर कोरलेले हे नाव आजच्या प्रत्येक तरुण खेळाडूसाठी प्रेरणास्थान बनून राहिले आहे.