विश्लेषण: ‘ब्लू व्हेल’ माशांचा आकार अजूनही कसा वाढतोय? एके काळी २५ किलोग्रॅम वजनाचे व्हेल आणि २०० टनांपर्यंत कसे पोहोचले?

ब्लू व्हेल माशाविषयी काय अभ्यास?

अमेरिकेतील ‘प्रोसिडिंग्ज ऑफ द नॅशनल अकादमी ऑफ सायन्सेस’मध्ये प्रकाशित झालेल्या उत्क्रांतीविषयी लेखामध्ये सस्तन प्राण्यांच्या शरीराच्या आकाराच्या उत्क्रांतीविषयी तपशीलवार विश्लेषण केले आहे. संशोधकांना असे आढळून आले की व्हेल ग्रहावरील इतर कोणत्याही सस्तन प्राण्यांच्या गटापेक्षा आकारात वेगाने वाढतात. खरं तर, त्यांची उत्क्रांतीची वेगमर्यादा जमिनीवरील सस्तन प्राण्यांपेक्षा जवळजवळ दुप्पट वेगवान आहे. हा अभ्यास ७० दशलक्ष वर्षांच्या उत्क्रांती कालावधीत शरीराच्या आकाराची पुनर्रचना कशी झाली ते सांगतो. २८ वेगवेगळ्या सस्तन प्राण्यांची जीवाश्म तपासणी, दात, कवटी आणि अवयवांच्या हाडांच्या आकारावर आधारित वस्तुमान अंदाज यावरून हे निष्कर्ष करण्यात आले आहेत. ब्लू व्हेल मासे कशा प्रकारे वाढत चालले आहेत याचे सविस्तर विश्लेषण त्यात केले आहे.

मोठ्या प्रमाणात वाढ कशी?

सजीवांचे शरीर सर्वात जास्त एका गोष्टीने मर्यादित असते ते म्हणजे गुरुत्वाकर्षणामुळे. याचा अर्थ असा की जमिनीवरील सस्तन प्राण्यांना त्यांच्या वस्तुमानाचे समर्थन करण्यासाठी मोठ्या संरचनात्मक बदलांची आवश्यकता असते. उदाहरणार्थ, जर हत्ती सामान्यतः सध्या वाढतात त्यापेक्षा थोडे जड असते, तर त्यांच्या पायांची हाडे अप्रमाणितपणे रुंद होण्यासाठी विकसित झाली असती जेणेकरून प्राणी कोसळू नयेत. इव्हान्सच्या विश्लेषणातून दिसून येते की, जमिनीवरील सस्तन प्राण्यांचा आकार सागरी सस्तन प्राण्यांच्या आकारापेक्षा निम्म्या दराने वाढला आहे. कारण, जमिनीवरील सस्तन प्राण्यांसाठी आकारात एक हजार पट वाढ होण्यास सुमारे पाच दशलक्ष पिढ्या लागतात.

तथापि, व्हेलसाठी, तेवढाच मोठा बदल फक्त तीस दशलक्ष पिढ्यांमध्ये साध्य करता येतो. महासागरात व्हेल माशांना आकाराने प्रचंड बनणे शारीरिकदृष्ट्या सोपे आहे. पाणी वजनाला आधार देते, याचा अर्थ असा की त्यात उत्क्रांत होणाऱ्या शरीरांना जमिनीवरील शरीरांसारख्या यांत्रिक मजबुतीची आवश्यकता नसते. उतार आकार वाढवणे खूप सोपे करते, याचा अर्थ असा की मोठे होण्यासाठी सांगाड्याची संपूर्ण पुनर्रचना करण्याची आवश्यकता नसते. त्याऐवजी, त्यासाठी फक्त पिढ्यानपिढ्या हळूहळू वाढ आवश्यक असते. कोणत्याही सस्तन प्राण्यांच्या गटात व्हेलच्या शरीराच्या आकाराचा दीर्घकालीन उत्क्रांती दर सर्वाधिक असण्याचे मुख्य कारण म्हणजे ही कमी झालेली यांत्रिक अडचण.

उत्क्रांतीचा दबाव म्हणजे काय?

व्हेलचा मोठा आकार केवळ समुद्रात मोठे होणे सोपे असल्यामुळे नाही. यावर अभ्यास करणाऱ्या जीवशास्त्रज्ञांनी सांगितले की, व्हेलसाठी, मोठे असणे प्रत्यक्षात अधिक कार्यक्षम असते. सागरी वातावरणात प्रचंड मोठे असण्याचे शक्तिशाली फायदे आहेत. एक तर मोठ्या आकारामुळे थर्मोरेग्युलेशन अधिक कार्यक्षम होते. उष्ण रक्ताचे प्राणी त्यांच्या पृष्ठभागाच्या क्षेत्रफळाच्या तुलनेत मोठे आकारमान असताना उष्णता अधिक हळूहळू गमावतात आणि थंड पाण्यात, हे जगण्याचा एक प्रमुख फायदा बनते. मोठे शरीर लांब पल्ल्याचा प्रवास लक्षणीयरीत्या सोपे करते. शिवाय ते व्हेलना क्रिलसारख्या मुबलक परंतु कमी-ऊर्जा असलेल्या अन्नांपासून जगण्यास अनुमती देते. प्राणी जितका मोठा असेल तितका त्यांचा चयापचय दर प्रति ग्रॅम ऊती कमी असतो; त्या बदल्यात आहार अधिक कार्यक्षम होतो. या परिस्थितीत नैसर्गिक निवड प्रत्यक्षात मोठ्या शरीराच्या आकाराला अनुकूल असल्याचे दिसते. जोपर्यंत आवश्यक प्रमाणात अन्न उपलब्ध असते, तोपर्यंत मोठे व्हेल चांगले जगतात आणि अधिक यशस्वीरित्या प्रजनन करतात.

व्हेलचा आकार कसा वाढत गेला?

पाच दशलक्ष पिढ्यांमध्ये (३० दशलक्ष वर्षे) सुमारे २५ किलोग्रॅमवरून १९० टनांपर्यंत व्हेल मासे वाढत गेले आहेत. पाच हजार पट वेगाने व्हेल माशांनी वस्तुमानात वाढ केली. डेटासेटमधील इतर कोणत्याही सस्तन प्राण्यांच्या गटापेक्षा ते दहा पट वेगाने होते. तथापि, कदाचित सर्वात अनपेक्षित निष्कर्षांपैकी एक म्हणजे जलचर सस्तन प्राण्यांचा कमाल आकार उत्क्रांतीच्या दीर्घ कालावधीत जवळजवळ स्थिर वाढीचा दर दर्शवितो. याचा अर्थ असा की, त्यांच्या उत्पत्तीपासून ते आजपर्यंत, सिटेशियन – डॉल्फिन, पोर्पोइसेस आणि व्हेल – स्थिर मॅक्रोइव्होल्यूशनरी बदलाचे सर्वात स्पष्ट उदाहरण दर्शवितात.

ब्लू व्हेल अजूनही का वाढताहेत?

हिमयुगानंतर बहुतेक सस्तन प्राण्यांनी आकार वाढणे थांबवले. खरं तर, त्यापैकी बरेच जण आज दहा लाख वर्षांपूर्वीच्या तुलनेत अगदी लहान आहेत. याचे कारण असे की मानवांनी सर्वात मोठ्या प्रजातीची शिकार करून त्यांचे नामशेष होणे सुरू केले आणि अंशतः आज आपल्याकडे असलेल्या उष्ण हवामानामुळे मोठे असणे खूपच फायदेशीर नाही. तथापि ब्लू व्हेलने हा नियम पूर्णपणे मोडला आहे असे दिसते. ते अजूनही जैविकदृष्ट्या शक्य असलेल्या वरच्या मर्यादेपर्यंत वाढत आहेत. याचे कारण अंटार्क्टिकाभोवती असलेल्या समुद्री प्रवाहांनी क्रिलचा उपलब्ध पुरवठा वाढवला आहे, ज्यामुळे एक असामान्यपणे समृद्ध अन्नस्रोत तयार झाला आहे, जो आकार वाढण्यास मदत करू शकतो. मात्र ही प्रवृत्ती कायम राहणार नाही, असा इशारा शास्त्रज्ञ देतात. क्रिलची संख्या अतिरेकी मासेमारी आणि हवामान बदलामुळे घटू शकते. त्यामुळे व्हेलच्या वाढीस मर्यादाही येऊ शकते.