स्तनातील गाठ दुर्लक्षित करू नका; कॅन्सर आहे की नाही, कसे ओळखाल? तज्ज्ञ काय सांगतात?

स्तनांच्या कर्करोगामुळे अनेकांचा मृत्यू

आजच्या काळात स्तनांचा कर्करोग (ब्रेस्ट कॅन्सर) ही एक गंभीर जागतिक समस्या झाली आहे. जगभरातील महिलांमध्ये आढळणारा हा सर्वांत सामान्य कर्करोग असून, त्याची व्याप्ती दिवसेंदिवस वाढतच आहे. २०२२ मध्ये तब्बल २३ लाख महिलांना स्तनांच्या कर्करोगाची लागण झाली होती. त्यातील सहा लाख ७० हजार महिलांचा या आजारामुळे मृत्यू झाल्याचे एका आकडेवारीतून समोर आले आहे. आधीच मानवी आयुर्मान कमी होत असताना स्तनांच्या कर्करोगाचे प्रमाणही वेगाने वाढत असल्याने तज्ज्ञांनी चिंता व्यक्त केली आहे. सुरुवातीला टप्प्यात या आजाराचे लवकर निदान झाल्यास तो पूर्णपणे बरा होण्याची दाट शक्यता असते. त्यामुळेच महिलांनी स्वतःच्या स्तनांची नियमित तपासणी (सेल्फ ब्रेस्ट एक्झॅमिनेशन) करणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.

स्तनातील गाठ म्हणजे नक्की काय?

छातीवरील गाठ किंवा लंप असणे हे ब्रेस्ट कॅन्सरच्या सामान्य लक्षणांपैकी एक आहे. जर स्तनांमध्ये कोणत्याही प्रकारची गाठ जाणवली, तर लगेचच आरोग्य तपासणी करण्याचा सल्ला डॉक्टर देतात. अनेकांना वाटते की, स्तनामध्ये गाठ आढळली म्हणजे तो कर्करोगच आहे. मात्र, बहुतेक गाठी ऊतींमधील नैसर्गिक बदलांमुळे निर्माण झालेल्या असतात. तरीदेखील एखादी नवीन किंवा वेगळी गाठ जाणवली आणि ती बराच काळ तशीच राहिली, तर त्याकडे अजिबात दुर्लक्ष करता कामा नये. स्तनांच्या कर्करोगाने आपले स्वरूप बदलल्याने या आजाराबद्दल जागरूकता आणि वेळेवर तपासणी करणे अत्यंत आवश्यक असल्याचे आरोग्यतज्ज्ञांनी म्हटले आहे. कर्करोगाची गाठ ओळखण्यासाठी तज्ज्ञांकडून काही महत्वाचे सल्लेही देण्यात आले आहेत.

आणखी वाचा : सोने-चांदीचे दर आणखीनच कोसळणार की वाढणार? गुंतवणूकदारांनी काय करावे? तज्ज्ञ काय सांगतात?

गाठ नवीन किंवा वेगळी आहे का?

स्तनाचा कर्करोग रोखण्यासाठी ‘स्व-तपासणी’ हे एक प्रभावी शस्त्र मानले जाते. परंतु, तपासणी करताना नेमके काय शोधावे याबाबत अनेक महिलांच्या मनात संभ्रम असतो. तज्ज्ञांच्या मते, स्तनाची त्वचा नैसर्गिकरीत्या थोडी उंच-सखल किंवा वेगळ्या पोताची असू शकते. अनेक महिलांना नियमित तपासणीत अशा सामान्य गाठी जाणवतात. मात्र, एखादी गाठ पूर्णपणे नवी वाटत असेल किंवा पाळीनंतरही ती कमी होत नसल्यास त्याकडे अजिबात दुर्लक्ष करू नये. कर्करोगाची गाठ अनेकदा कठीण किंवा घट्ट असते आणि ती स्तनातील इतर ऊतींपेक्षा वेगळी जाणवते. संशयास्पद वाटणारी कोणतीही गाठ जाणवल्यास तत्काळ डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

गाठीचा स्पर्श किंवा पोत कसा आहे?

कर्करोगाच्या गाठी सहसा स्तनातील इतर पेशींपेक्षा जास्त कडक असतात. त्यांच्या कडा अनेकदा खडबडीत किंवा असमान असतात. जर दाबल्यानंतरही ती गाठ हलत नसेल, तर ती चिंतेची बाब असू शकते. त्याउलट साध्या गाठी गुळगुळीत असतात आणि बोटांनी दाबल्यास त्या सहज इकडे-तिकडे सरकतात. अनेकदा दुखणे नसलेल्या किंवा मऊ गाठीदेखील गंभीर असू शकतात. त्यामुळे कोणतीही नवीन गाठ आढळल्यास डॉक्टरांकडे जाणेच सोईस्कर ठरेल, असा सल्ला तज्ज्ञांनी दिला आहे.

गाठीशिवाय इतर बदलांकडेही दुर्लक्ष नको

फक्त गाठीवर लक्ष केंद्रित न करता, आजूबाजूच्या त्वचेतील व स्तनाग्रातील बदलांकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे. त्वचेवर खळगे, लालसरपणा, संत्र्याच्या सालीसारखी रचना दिसणे, स्तनाग्र आत ओढले जाणे, खवले पडणे किंवा स्तनाग्रातून स्राव होणे, अशी लक्षणे दिसल्यास तातडीने आरोग्याची तपासणी करण्याचा सल्ला तज्ज्ञांनी दिला आहे. त्याशिवाय एका स्तनाच्या आकारात दुसऱ्या स्तनाच्या रचनेपेक्षा बदल दिसत आहे का याकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. काही वेळा इतर कारणांमुळेही स्तनांमध्ये बदल दिसू शकतात. तरीदेखील कोणताही बदल त्याबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे गरजेचे आहे.

गाठीमध्ये वेळोवेळी होणारे बदल ओळखा

स्तनातील गाठीकडे काही आठवडे लक्षपूर्वक निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. ही गाठ हळूहळू मोठी होत आहे का? ती पूर्वीपेक्षा अधिक कडक झाली आहे का? पूर्वीपेक्षा ती आता अधिक स्पष्टपणे जाणवू लागली आहे का? याकडे लक्ष द्यायला हवे. जर एखादी गाठ महिनाभराहून अधिक काळ कायम राहिल्यास ते धोक्याचे लक्षण असू शकते, असे मत तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे. स्तनांवर आलेल्या गाठीला केवळ वेदना होणे हे कर्करोगाचे लक्ष नसते. अनेकदा कर्करोगाच्या गाठी दुखत नाहीत. मात्र, जर वेदना एकाच विशिष्ट जागी होत असतील आणि मासिक पाळी संपल्यानंतरही त्या थांबत नसतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे गरजेचे आहे.

हेही वाचा : India-US Trade Deal: डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या टॅरिफमुळे भारताचे व्यापार धोरण कसे बदलले?

स्तनांचा कर्करोग झपाट्याने का वाढतोय?

स्तनांचा कर्करोग वाढण्याची डॉक्टरांनी काही कारणेही सांगितली आहेत. उशिरा झालेले लग्न आणि प्रसूती, स्तनपानाचे कमी प्रमाण, एकाच जागी बसून काम करण्याची सवय आणि लठ्ठपणाचे वाढते प्रमाण या गोष्टींमुळे स्तनांचा कर्करोग वाढत असल्याचे सांगितले जात आहे. त्याशिवाय ताणतणाव, अनियमित झोप, चरबीयुक्त आहार, दारू व धूम्रपानाचे वाढते प्रमाण आणि शरीरातील संप्रेरकाचे असंतुलन हेदेखील या आजाराला कारणीभूत मानले जात आहे. या सर्व बाबींसह कॅन्सरबाबतची कमी जागरूकता आणि उशिराने होणारे निदान या कारणांमुळे त्याचे प्रमाण चिंताजनकरीत्या वाढत असल्याचे मत तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे. मानेसर येथील फोर्टिस रुग्णालयाच्या ‘सर्जिकल ऑन्कॉलॉजी’ तज्ज्ञ डॉक्टर मानसी चौहान यांनी तरुणींमधील स्तनाच्या कर्करोगाच्या वाढत्या प्रमाणाबद्दल गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे.

स्तनांच्या कर्करोगाचे निदान उशिराने का होते?

“आम्ही सध्या २० आणि ३० वर्षे वयोगटातील महिलांमध्येही स्तनांचा कर्करोग पाहत आहोत. १० वर्षांपूर्वी हे प्रमाण अत्यंत दुर्मीळ होते. आता त्यात झपाट्याने वाढ झाली आहे. स्तनांच्या कर्करोगाची बहुतेक प्रकरणे ही ‘ट्रिपल-निगेटिव्ह’ किंवा ‘गरोदरपणाशी संबंधित’ प्रकारची असतात. हे कर्करोग अत्यंत जलद गतीने वाढणारे आणि आक्रमक असतात. तरुणींना सुरुवातीला त्याचा धोका जाणवत नाही, त्यामुळे या कर्करोगाचे निदान उशिराने होते”, असे डॉ. मानसी सांगतात. या धोक्याचा सामना करण्यासाठी त्या काही उपाययोजनाही सुचवतात. नियमित स्तनांच्या गाठीची तपासणी करणे, वयाच्या २५ वर्षांनंतर दरवर्षी क्लिनिकल चाचणी करून घेणे, स्तनाग्रातून स्राव किंवा त्वचेवर सुरकुत्या पडणे अशा सूक्ष्म लक्षणांकडे लक्ष देणे अत्यावश्यक आहे. आजाराचे लवकर निदान होणे ही जीव वाचवण्याची गुरुकिल्ली आहे, असे डॉ. मानसी यांनी म्हटले आहे.