५०० वर्षांपूर्वी एका रात्रीत नाहीसे झालेले सिल्क रोडवरचे शहर सापडले; काय सांगतात पुरातत्त्वीय पुरावे?

१. भौगोलिक संदर्भ: ‘उबदार सरोवराचे’ सामरिक महत्त्व

इसिक-कुलचा अर्थ स्थानिक भाषेत ‘उबदार सरोवर’ असा होतो. हे सरोवर समुद्रसपाटीपासून १६०८ मीटर उंचीवर असूनही या पाण्यात क्षार मोठ्या प्रमाणावर सापडतात, त्यामुळे ते कधीही गोठत नाही. प्राचीन काळी, जेव्हा हिवाळ्यात मध्य आशियातील इतर मार्ग बर्फाच्छादित असत, तेव्हा इसिक-कुलचा हा मार्ग व्यापाऱ्यांसाठी एकमेव आधार होता. याच कारणामुळे, चीनच्या पश्चिमेकडून येणारा रेशीम मार्ग येथे उत्तरेकडे जाणारा आणि दुसरा या सरोवराच्या किनाऱ्यावरून जाणारा अशा दोन शाखांमध्ये विभागला जात असे.

तोरू आयगिर (Toru Aygir) गावाजवळ सापडलेले हे शहर याच वायव्य मार्गावरील एक महत्त्वाचे केंद्र होते. हे शहर केवळ प्रवाशांची राहण्याची सोय (Caravanserai) करणारे ठिकाण नव्हते, तर ते एक स्वयंपूर्ण ‘कॉस्मोपॉलिटन’ शहर होते.

२. पुरातत्वशास्त्रीय शोध आणि वास्तुकलेचे वैभव

पुरातत्वशास्त्रज्ञ व्हॅलेरी कोल्चेन्को यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या संशोधनात, सरोवराच्या पृष्ठभागाखाली १ ते ४ मीटर खोलीवर शहराचे चार प्रमुख विभाग सापडले आहेत. या शोधाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील वास्तूंची जडणघडणः

• औद्योगिक क्षेत्र: सरोवराच्या तळाशी सापडलेले पाषाणाचे मोठे जाते (Millstones) हे दर्शवतात की येथे कृषी उत्पादनांवर प्रक्रिया केली जात असे. तसेच, लोखंड आणि काचेच्या वस्तू तयार करण्याच्या कार्यशाळांचे अवशेषही येथे सापडले आहेत.
• नागरी संरचना: येथे भाजलेल्या विटांच्या इमारतींचे अवशेष सापडले आहेत. त्या काळी भाजलेल्या विटांचा वापर केवळ श्रीमंत किंवा सरकारी इमारतींसाठी केला जात असे.
• पायाभूत सुविधा: उत्खननात शहराच्या सांडपाण्याची व्यवस्था आणि पाण्याचे पाईप्स (Clay pipes) देखील सापडले आहेत, जे या शहराच्या प्रगत नागरी नियोजनाची साक्ष देतात.

३. ‘गोल्डन होर्डे’ आणि धार्मिक स्थित्यंतर

या शोधातील सर्वात खळबळजनक भाग म्हणजे १३ व्या ते १४ व्या शतकातील एक विशाल मुस्लिम स्मशानभूमी (Necropolis). या कालखंडात हा भाग चंगेज खानच्या वंशजांच्या, म्हणजेच ‘गोल्डन होर्डे’ (Golden Horde) या साम्राज्याच्या नियंत्रणाखाली होता.

• इस्लामिक प्रभाव: या दफनभूमीत सापडलेले सांगाडे ‘किब्ला’कडे (मक्केच्या दिशेकडे) तोंड करून दफन केलेले आहेत. हा पुरावा अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण तो दर्शवतो की सिल्क रोडवर केवळ वस्तूंचाच नाही, तर धर्माचा आणि विचारांचाही वेगाने प्रसार होत होता.
• मानववंशशास्त्रीय अभ्यास (Anthropology): रशियन शास्त्रज्ञ सध्या या सांगाड्यांच्या डीएनए (DNA) चाचण्या करत आहेत. प्राथमिक अभ्यासानुसार, या लोकांचा आहार हा प्रामुख्याने धान्य आणि मांसाहार असा मिश्र स्वरूपाचा होता. सिल्क रोडवरील विविध वंशाचे लोक येथे एकत्र राहत असावेत, असा संशोधकांचा अंदाज आहे.

४. सिल्क रोडवरील ‘चोकपॉइंट’ आणि आर्थिक व्यवहार

• इतिहासकार राधिका शेषन यांच्या मते, मध्य आशियातील ही शहरे जागतिक व्यापाराचे ‘नोडल पॉइंट्स’ (Nodal Points) होती.
• कास्टिंग व्होट: हे शहर पूर्वेकडून (चीन) येणारा माल स्वीकारून तो पश्चिमेकडे (पर्शिया आणि युरोप) पाठवण्याचे काम करत असे.
• चलन आणि व्यापार: उत्खननात सापडलेली नाणी आणि मातीची भांडी (Ceramics) हे दर्शवतात की येथे केवळ वस्तूंची देवाणघेवाण (Barter) होत नव्हती, तर एक प्रगत चलन व्यवस्था अस्तित्वात होती. चिनी मातीची भांडी आणि स्थानिक बनावटीच्या वस्तूंचा एकाच ठिकाणी असणारा साठा हा जागतिक व्यापाराचा थेट पुरावा आहे.

५. महाप्रलय: १५ व्या शतकातील तो विनाशकारी भूकंप

• हे वैभवशाली शहर नष्ट कसे झाले, हा प्रश्न अनेक दशके गुलदस्त्यात होता. मात्र, भूगर्भशास्त्रज्ञांनी आता यावर प्रकाश टाकला आहे. १५ व्या शतकात या भागात एक भीषण भूकंप झाला.
• या भूकंपाची तीव्रता इतकी मोठी होती की, सरोवराच्या किनारपट्टीचा एक मोठा भूभाग खचून सरोवराच्या पातळीखाली गेला. या प्रक्रियेत हे संपूर्ण शहर एका रात्रीत पाण्याखाली गेले.
• भूकंपाने शहराचा नाश केला असला, तरी सरोवरातील गाळाने (Silt) एक संरक्षणात्मक कवच तयार केले. ऑक्सिजनच्या अभावामुळे आणि गाळाच्या थरामुळे लाकडी वस्तू, कापड आणि इतर नाजूक अवशेष ५०० वर्षांनंतरही सुस्थितीत राहिले आहेत. हे अवशेष जमिनीवर असते तर नष्ट झाले असते.

६. आधुनिक संदर्भ आणि इतिहासाचा धडा

इसिक-कुलच्या या शोधाने आधुनिक जगाला दोन महत्त्वाचे धडे दिले आहेत:

१. सागरी विरुद्ध जमिनीवरील व्यापार: इतिहासकार राधिका शेषन यांनी म्हटल्याप्रमाणे, भू मार्गापेक्षा सागरी मार्ग नेहमीच स्वस्त असतो. परंतु जेव्हा निसर्गाचा कोप होतो किंवा ‘चोकपॉइंट्स’वर हल्ला होतो, तेव्हा जागतिक अर्थव्यवस्था कोलमडते. हे शहर अशाच एका धोक्याचे बळी ठरले.

२. पर्यावरणातील बदल: सरोवराच्या पाणी पातळीत होणारे बदल आणि भूकंप कशा प्रकारे मानवी वस्त्यांचे अस्तित्व पुसून टाकू शकतात, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

भविष्यातील आव्हाने

पुरातत्वशास्त्रज्ञांसाठी इसिक-कुल हे ‘मध्य आशियाचे अटलांटिस’ ठरले आहे. रशियन जिओग्राफिकल सोसायटी आता ‘अंडरवॉटर लेझर स्कॅनिंग’चा वापर करून संपूर्ण शहराचा नकाशा (3D Mapping) तयार करण्याच्या प्रयत्नात आहे. हे शहर म्हणजे केवळ विटांचा ढिगारा नाही, तर ते सिल्क रोडच्या इतिहासातील एक हरवलेला दुवा आहे. त्यामुळे भविष्यात याविषयी होणार्‍या संशोधनावर सर्वांचेच लक्ष लागले आहे.