Charles Sobhraj being arrested by police in Goa: १९७० आणि ८० च्या दशकात चार्ल्स शोभराज हे नाव भीती, कुतूहल आणि गुन्हेगारी धूर्तपणाचे एक भयावह प्रतीक ठरले होते. बनावट नावांच्या आडोशाने वावरणारा आणि अनेक देशांच्या पोलीस यंत्रणांना गुंगारा देऊन पर्यटकांना सावज बनवणारा हा गुन्हेगार जगभरात ‘द सर्पंट’ म्हणून कुख्यात होता. १९८६ साली त्याला झालेली अटक हा केवळ एका फरारी कैद्याचा शेवट नव्हता, तर तो भारतीय तुरुंग व्यवस्थेतील त्रुटी, पोलिसांचे धाडस आणि गुन्हेगाराच्या मानसिक खेळींचा पर्दाफाश करणारा एक निर्णायक प्रसंग होता. तिहार जेलमधून नाट्यमयरीत्या पळ काढल्यानंतर सुमारे तीन आठवडे देशभर त्याचा शोध सुरू होता. अखेर गोव्यातील एका बारमध्ये साध्या वेशात असलेल्या पोलिसांच्या सापळ्यात तो अलगद अडकला. नाट्य, थरार, धाडस आणि व्यवस्थेची नामुष्की अशा सर्वच छटा या संपूर्ण घटनेत एकवटल्या होत्या.
चार्ल्स शोभराज: गुन्हेगारी जगतातील एक कुटिल ‘सर्प’
चार्ल्स शोभराज हा काही साधासुधा गुन्हेगार नव्हता. त्याची ओळख केवळ एका खुन्यापुरती मर्यादित नव्हती; तो मनोवैज्ञानिक फसवणुकीत माहीर असलेला, परिस्थितीला आपल्या तालावर नाचवणारा आणि लोकांच्या विश्वासाचा क्रूर गैरफायदा घेणारा एक अत्यंत थंड डोक्याचा गुन्हेगार होता. आशियातील ‘हिप्पी ट्रेल’वर सफरीसाठी येणाऱ्या परदेशी पर्यटकांना तो आपल्या जाळ्यात लीलया ओढत असे. विषप्रयोग, बनावट नावं, चोरी, खून आणि पोलिसांच्या हातावर तुरी देऊन पलायन या सर्व घटनांतून त्याने स्वतःभोवती एका भयावह दंतकथेसारखी प्रतिमा उभी केली होती.
प्रसारमाध्यमांनाही आकर्षण
नेमक्या याच गुन्हेगारी वलयामुळे, भारतात अटक झाल्यानंतरही जनमानसात आणि प्रसारमाध्यमांमध्ये त्याच्याबद्दल एक प्रकारचे आकर्षण कायम राहिले. तो कायद्याच्या दृष्टीने गुन्हेगार असला, तरी त्याची जगण्याची पद्धत एखाद्या ‘क्राईम थ्रिलर’मधील काल्पनिक पात्रासारखी वाटत होती. कदाचित याच गूढ वलयामुळे त्याच्या प्रत्येक हालचालीवर संपूर्ण जगाचे लक्ष खिळलेले असायचे.
तिहारचे खिळखिळीत दरवाजे
१६ मार्च १९८६; हा दिवस भारतीय कारागृह प्रशासनाच्या इतिहासात एका काळ्या अध्यायासारखा नोंदवला गेला. याच दिवशी चार्ल्स शोभराजने आशियातील सर्वात सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या ‘तिहार जेल’मधून पलायन केले. ही घटना इतकी धक्कादायक होती की, तिने भारतीय सुरक्षा यंत्रणेच्या ‘उच्च सुरक्षा’ या दाव्याचे अक्षरशः धिंडवडे काढले.
वाढदिवसाची पार्टी आणि त्यानंतर पसार
या पलायनाचा तपशील जसजसा समोर येत गेला, तसतशी ही घटना अधिकच नामुष्कीची वाटू लागली. शोभराजने अत्यंत धूर्तपणे तुरुंगात वाढदिवसाच्या पार्टीचे किंवा मेजवानीचे एक आभासी वातावरण तयार केले. संशयाला जागा न ठेवता त्याने तिथल्या रक्षकांना आणि कर्मचाऱ्यांना गुंगीचे औषध मिसळलेले पदार्थ खाऊ घातले. काही वेळातच पहारा सुस्तावला, रक्षक बेशुद्ध झाले आणि याच संधीचा फायदा घेत तो सहज पसार झाला. एखाद्या थरारक चित्रपटातील दृश्यालाही मागे टाकेल असा हा प्रसंग प्रत्यक्षात घडला होता.
बेसावध आणि भ्रष्ट यंत्रणा
या संपूर्ण घटनेत प्रश्न केवळ शोभराजच्या पळ काढण्याचा नव्हता; तर खरा प्रश्न हा होता की, तुरुंगातील शिस्त, देखरेख आणि अंतर्गत नियंत्रण यंत्रणा इतकी कमकुवत कशी झाली? शोभराजची धूर्तता वादातीत होतीच, पण त्याहूनही मोठे अपयश हे व्यवस्थेच्या बेसावधपणाचे आणि भ्रष्ट यंत्रणेचे होते.
पलायन की रणनीति?
चार्ल्स शोभराजचा पूर्वेतिहास पाहिला तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते की, तो कधीही क्षणिक भावनेच्या भरात वागणारा गुन्हेगार नव्हता; उलट तो प्रत्येक पाऊल मोजून- मापून टाकणारा एक चतुर गुन्हेगार होता. काही विश्लेषक आणि चरित्रात्मक संदर्भांनुसार, त्या काळात शोभराजचा भारतातील तुरुंगवास संपत आला होता. मात्र, भारताबाहेर पडताच थायलंडमध्ये त्याच्याविरुद्ध असलेल्या गंभीर गुन्ह्यांमुळे तिथे त्याला फाशीची शिक्षा होण्याची दाट शक्यता होती. अशा परिस्थितीत, भारतातील कायदेशीर कारवाईची मुदत वाढवून घेणे त्याच्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरू शकत होते.
कठोर शिक्षेपासून स्वतःला वाचवण्याचा प्रयत्न
त्यामुळेच, त्याचे हे तिहारमधील पलायन म्हणजे खरोखरच पूर्ण स्वातंत्र्यासाठी केलेले धाडस होते की, भारतातील कायदेशीर प्रक्रिया लांबवून स्वतःला दुसऱ्या देशातील कठोर शिक्षेपासून वाचवण्याचा एक मोठा डाव होता, हा प्रश्न आजही गुन्हेगारी जगतात चर्चेचा विषय आहे. शोभराजच्या गुंतागुंतीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विचार केला, तर दुसरी शक्यता अधिक खरी वाटते. तो प्रत्येक प्रसंगाकडे केवळ पळ काढण्याच्या मर्यादित हेतूने न पाहता, भविष्यातील दोन-तीन चाली लक्षात घेऊन आपला ‘गेम’ खेळत असे.
देशव्यापी शोध आणि गोव्याच्या दिशेने वळलेली तपासाची सुई
तिहारच्या त्या थरारक पलायनानंतर संपूर्ण देशात ‘हाय अलर्ट’ जारी करण्यात आला. शोभराज आता कुठे दडला असेल? तो कोणते नवे नाव धारण करेल? त्याला कोणाची फूस असेल? अशा असंख्य प्रश्नांनी पोलीस यंत्रणेला ग्रासले होते. शोभराजची गुन्हे करण्याची जुनी पद्धत (Modus Operandi) लक्षात घेता, पोलिसांची नजर अशा ठिकाणांवर होती जिथे पर्यटकांची मोठी वर्दळ असते, समुद्रकिनारे जवळ आहेत आणि जिथे परदेशी गर्दीत मिसळून जाणे सोपे आहे. या सर्व निकषांवर गोवा हे संशयाचे सर्वात मोठे केंद्र म्हणून समोर आले.
त्या काळात गोवा हे परदेशी पर्यटकांचे नंदनवन मानले जाई. परदेशी लोकांच्या गर्दीत स्वतःची ओळख लपवणे, बनावट नावाने वास्तव्य करणे आणि हॉटेल-बार संस्कृतीचा आडोसा घेऊन अदृश्य होणे… शोभराजसारख्या सराईत गुन्हेगारासाठी हे अत्यंत अनुकूल ठिकाण होते. पोलिसांनी ही शक्यता अचूक ओळखली आणि गुप्तचरांच्या मदतीने गोव्याच्या कानाकोपऱ्यात त्याचा मागोवा घेण्यास सुरुवात केली.
मधुकर झेंडे यांची तीक्ष्ण नजर आणि अजोड संयम
या संपूर्ण थरारनाट्यातील सर्वात नाट्यमय वळण म्हणजे चार्ल्स शोभराजला जेरबंद करणाऱ्या पोलीस अधिकाऱ्यांची कामगिरी. वरिष्ठ पोलीस अधिकारी मधुकर झेंडे यांनी यापूर्वीही शोभराजला अटक केली होती; त्यामुळेच त्याचा चेहरा, त्याची विशिष्ट देहबोली आणि वावरण्याची ढब यांच्याशी ते पूर्णपणे परिचित होते. त्यांची ही जुनी ओळखच या मोहिमेत निर्णायक ठरली. गोव्यातील एका प्रसिद्ध बार-रेस्टॉरंटमध्ये साध्या वेशातील पोलिसांनी आपला सापळा रचला होता.
आणि झेंडे यांनी त्याला ओळखले
तो काळ आजच्या सारखा सीसीटीव्ही, फेस रिकग्निशन किंवा डिजिटल ट्रॅकिंगचा नव्हता. तेव्हा केवळ मानवी कौशल्य, सूक्ष्म निरीक्षण आणि प्रत्यक्ष उपस्थिती यांवरच पोलिसांची मदार होती. अशातच, संशयास्पद वाटणाऱ्या दोन व्यक्ती रेस्टॉरंटमध्ये दाखल झाल्या. त्यापैकी एकाला पाहताच मधुकर झेंडे यांची खात्री पटली. त्याचा चेहरा, हालचालींमधील तोच तो बेफिकीरपणा हे सर्व काही शोभराजच्या प्रतिमेशी तंतोतंत जुळत होते.
झेंडे शांतपणे उठले, त्याच्याजवळ गेले आणि तो ऐतिहासिक, निर्णायक क्षण जवळ आला.
झेंडे त्याच्यासमोर उभे ठाकले आणि त्यांनी थेट शब्दांत वार केला… “You are Charles.” त्या क्षणी शोभराजने आपला सराईतपणा दाखवत ओळख दाखवण्यास स्पष्ट नकार दिला. “Who Charles?” असा प्रतिप्रश्न करत त्याने पुन्हा एकदा संभ्रमाचे जाळे विणण्याचा प्रयत्न केला. पण हा त्याच्या जुन्या आणि सवयीच्या खेळींचाच एक भाग होता. अधिकारी झेंडे मात्र तसूभरही डगमगले नाहीत; एकदा ओळख पटल्यानंतर आता माघार घेणे शक्यच नव्हते. काही क्षणांतच तिथले वातावरण प्रचंड तणावपूर्ण झाले. पोलिसांनी त्याला ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न करताच दोन्ही बाजूंनी झटापट सुरू झाली. तत्कालीन वार्तांकनानुसार, शोभराजने आपले पिस्तूल बाहेर काढण्याचाही प्रयत्न केला होता. यावरून हे स्पष्ट होते की, तो शेवटच्या श्वासापर्यंत प्रतिकार करण्याच्या निर्धाराने आला होता. तो सहजासहजी शरणागती पत्करणारा गुन्हेगार नव्हता; उलट संधी मिळेल तिथे डाव उलटवून लावणे हाच त्याचा मूळ स्वभाव होता.
बेड्या नव्हत्या, पण जिद्द होती: दोऱ्यांनी बांधलेला ‘द सर्पंट’
या अटकेतील एक तपशील कमालीचा रोमांचक आणि चित्रमय आहे. ज्या क्षणी शोभराज पोलिसांच्या जाळ्यात सापडला, तेव्हा त्याच्या मुसक्या आवळण्यासाठी पोलिसांकडे बेड्या उपलब्ध नव्हत्या. अखेर तिथल्या तिथे उपलब्ध असलेल्या दोऱ्यांचा आधार घेऊन त्याचे हात बांधण्यात आले. हा प्रसंग दोन महत्त्वाच्या गोष्टी अधोरेखित करतो: पहिली म्हणजे, ही कारवाई किती आकस्मिक आणि प्रचंड तणावाखाली झाली होती; आणि दुसरी म्हणजे, संसाधनांची कमतरता असतानाही पोलीस कल्पकता वापरून कशा प्रकारे यश खेचून आणतात. शोभराज हा केवळ धूर्त नव्हता, तर तो शारीरिकदृष्ट्या चपळ आणि मानसिकदृष्ट्या अत्यंत आक्रमक गुन्हेगार होता. अशा गुन्हेगाराला ताब्यात ठेवणे हे मोठे आव्हान होते. त्यामुळे त्याला गोव्याहून मुंबईकडे नेताना तो पुन्हा एकदा निसटू नये, यासाठी पोलिसांनी विशेष खबरदारी घेऊन अत्यंत कडेकोट बंदोबस्त तैनात केला होता.
अखेरचा डाव: ही अटक ऐतिहासिक ठरण्याचे नेमके कारण काय?
- चार्ल्स शोभराजची ही अटक केवळ एका फरारी गुन्हेगाराला पुन्हा जेरबंद करण्यापुरती मर्यादित नव्हती; तर तिचे महत्त्व प्रामुख्याने तीन वेगवेगळ्या पातळ्यांवर अधोरेखित होते.
- पहिली पातळी म्हणजे प्रशासकीय धडा. तिहारसारख्या देशातील सर्वात सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या तुरुंगातून एका गुन्हेगाराने पळ काढावा, ही बाब कारागृह प्रशासनासाठी केवळ नामुष्की नव्हती, तर व्यवस्थेच्या अपयशाचा तो एक जिवंत पुरावा होता. या घटनेने सुरक्षा यंत्रणेतील छिद्रे जगासमोर उघड केली.
- दुसरी पातळी म्हणजे मानवी कौशल्याचा विजय. आजच्यासारखी प्रगत डिजिटल साधने उपलब्ध नसतानाही, केवळ अनुभव, अजोड संयम आणि अचूक ओळखीच्या जोरावर पोलिसांनी हे आव्हान पेलले. हा विजय आधुनिक तंत्रज्ञानापेक्षाही ‘पोलिसी नजरेचा’ आणि जिद्दीचा होता.
- तिसरी आणि सर्वात महत्त्वाची पातळी म्हणजे गुन्हेगारी मानसशास्त्राचा पराभव. शोभराजला स्वतःच्या तल्लख बुद्धीवर आणि धूर्तपणावर अतोनात विश्वास होता. तो कोणत्याही परिस्थितीवर नियंत्रण मिळवू शकतो, हा त्याचा अहंकार गोव्यातील त्या बारमध्ये पहिल्यांदाच धुळीला मिळाला. त्याच्या मानसिक वर्चस्वाच्या खेळाचा तिथे कायमचा अंत झाला.
अहंकार, धूर्तपणा आणि नियतीची मर्यादा
चार्ल्स शोभराजचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व एका मुख्य सूत्राभोवती फिरत होते, ते म्हणजे ‘नियंत्रण’. लोकांना गुंगीची औषधे द्यायची, बनावट ओळखींचा वापर करायचा किंवा आपल्याभोवती संभ्रमाचे जाळे विणायचे आणि प्रत्येक खेळ त्याच्या स्वतःच्या अटींवर आणि नियमांवर खेळला जावा, असा त्याचा अट्टाहास असायचा. गोव्यातील ती अटक म्हणजे नेमक्या याच नियंत्रणाचा झालेला दारुण भंग होता.
शोभराज पोलिसांसमोर वावरतानाही अत्यंत निर्ढावलेला, सहज आणि काहीसा तुच्छतादर्शक पवित्रा घेत असे. मात्र, ज्या क्षणी त्याची खरी ओळख पटली आणि झटापट सुरू झाली, त्या क्षणी त्याच्याकडे कोणतेही पर्याय उरलेले नव्हते. हा प्रसंग कमालीचा प्रतिकात्मक आहे: अनेक वर्षे इतरांचे आयुष्य आणि नशीब आपल्या ताब्यात ठेवू पाहणारा हा गुन्हेगार, अखेर स्वतःच्या अस्तित्वावरचे नियंत्रण कायमचे गमावून बसला.
एका अटकेने बदलले आयुष्याचे समीकरण
गोव्यातील त्या नाट्यमय अटकेनंतर कायदेशीर प्रक्रिया वेगाने फिरली आणि शोभराजचा भारतातील तुरुंगवास अनेक वर्षांनी लांबला. या एका घटनेने त्याच्या भविष्याची सर्व गणितेच बदलून टाकली. पुढे शिक्षेची मुदत संपल्यावर तो फ्रान्सला गेला, त्यानंतर पुन्हा नेपाळमध्ये एका जुन्या गुन्ह्यात त्याला अटक झाली आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धात तो तुरुंगातून मुक्त झाला. मात्र, या संपूर्ण प्रवासात १९८६ मधील ‘गोवा अटक’ ही त्याच्या गुन्हेगारी कारकिर्दीला कलाटणी देणारी घटना ठरली.
कारण, ही अटक केवळ एका कायदेशीर कारवाईपुरती मर्यादित नव्हती; तर त्याच्या अजेय प्रतिमेला या घटनेने छेद दिला. हा त्याच्यासाठीचा सर्वात मोठा धक्का होता. ज्याला कोणीही पकडू शकत नाही, असा समज असलेल्या ‘सर्पंट’च्या मुसक्या पुन्हा एकदा कायद्याने आवळल्या होत्या.
