Chicken-sized dinosaur: कोंबडीच्या आकाराच्या डायनासोरचे जीवाश्म सापडले; उत्क्रांतीच्या जुन्या सिद्धांतांना छेद देणार्‍या या जीवाश्माचे वैशिष्ट्य काय?

अर्जेंटिनामध्ये चक्क एका कोंबडीएवढ्या आकाराच्या डायनासोरचे जीवाश्म सापडले आहेत. या शोधामुळे प्रागैतिहासिक जगाबद्दलच्या आपल्या जुन्या संकल्पनांना आणि समजुतींना मोठे आव्हान मिळाले आहे.

अलनशेत्री सेरोपोलिसिएन्सिसचा आश्चर्यकारक शोध

अर्जेंटिनातील पॅटागोनिया भागात सापडलेल्या या चिमुकल्या डायनासोरला ‘अलनशेत्री सेरोपोलिसिएन्सिस’ (Alnashetri cerropoliciensis) असे नाव देण्यात आले आहे. विज्ञानाच्या दृष्टीने हा शोध अत्यंत महत्त्वाचा ठरला आहे, कारण आजवर सापडलेल्या ‘पक्षी-नसलेल्या’ (non-avian) डायनासोरच्या प्रजातींमध्ये हा सर्वात लहान जीवाश्म नमुना मानला जात आहे. हा शोध केवळ एका नव्या प्रजातीची ओळख करून देत नाही, तर उत्क्रांतीच्या प्रवासात डायनासोरच्या आकारात किती वैविध्य होते, यावरही नवा प्रकाश टाकतो.

अवाढव्य जगातील एक छोटा साथीदार

या जीवाश्माचे सर्वात रोचक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या अस्तित्वाचा काळ. पृथ्वीवर महाकाय आणि शक्तीशाली डायनासोर ज्या युगात राज्य करत होते, त्याच काळात हा इवलासा डायनासोर त्यांच्याबरोबर अत्यंत गुण्यागोविंदाने वावरत होता. अवाढव्य शरीराच्या प्रजातींसोबतचे त्याचे हे ‘सहअस्तित्व’ वैज्ञानिकांसाठी कुतूहलाचा विषय ठरले आहे. लॉस एंजेलिसमधील ‘नॅचरल हिस्टरी म्युझियम’ मधील तज्ज्ञांनी यावर सखोल संशोधन केले आहे. हा महत्त्वपूर्ण अभ्यास अलीकडेच जगप्रसिद्ध अशा ‘Nature’ या विज्ञान नियतकालिकात (Journal) प्रकाशित झाला आहे.

अलनशेत्री (Alnashetri): शोध, काळ आणि जीवाश्माचे विशेष महत्त्व

अर्जेंटिनामध्ये सापडलेल्या या वैशिष्ट्यपूर्ण डायनासोरच्या संशोधनातून काही अत्यंत महत्त्वाचे भौगोलिक आणि ऐतिहासिक तपशील समोर आले आहेत;

१. शोधस्थळ: ला बुइत्रेरा (La Buitrera)

हे जीवाश्म पॅटागोनियाच्या उत्तरेकडील ‘ला बुइत्रेरा’ या भागात सापडले. हे ठिकाण जगभरातील जीवाश्म अभ्यासकांची पंढरी मानले जाते, कारण येथे प्राचीन जीवांचे अवशेष मोठ्या प्रमाणात आणि सुस्थितीत आढळतात.

२. कालखंड: ९५ दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा काळ

तज्ज्ञांच्या विश्लेषणानुसार, ‘अलनशेत्री’ ही प्रजाती ‘लेट क्रिटेशियस’ (Late Cretaceous) कालखंडात अस्तित्वात होती. म्हणजेच, सुमारे ९.५ कोटी वर्षांपूर्वी हा चिमुकला डायनासोर पृथ्वीवर वावरत होता.

३. जीवाश्माची स्थिती आणि शरीररचना (Morphology)

या शोधाचे सर्वात मोठे यश म्हणजे त्या जीवाश्माची जतन झालेली अवस्था. हा सांगाडा डायनासोर नैसर्गिकरित्या ज्या स्थितीत विश्रांती घेत होता त्याच स्थितीत (Natural resting posture) आढळला आहे. सांगाडा सुस्थितीत असल्यामुळे वैज्ञानिकांना त्याच्या हाडांच्या रचनेचा आणि शरीरशास्त्राचा (Morphology) अतिशय सूक्ष्म अभ्यास करता आला.

उत्क्रांतीच्या इतिहासाचे पुनर्लेखन

या जीवाश्माचे सांगाडे इतक्या नैसर्गिक आणि सुस्थितीत जतन झाले आहेत की, त्यामुळे केवळ त्याच्या शरीराची रचनाच नाही, तर त्याच्या जीवनशैलीवरही प्रकाश पडला आहे. तो कसा हालचाल करत असावा, त्याचा वेग किती असावा आणि तो स्वतःचा बचाव कसा करत असावा, याविषयी अनेक महत्त्वाच्या बाबी समजून घेण्यास वैज्ञानिकांना मदत झाली आहे.

‘Nature’ या जगप्रसिद्ध नियतकालिकात Argentine fossil rewrites evolutionary history of a baffling dinosaur clade या प्रसिद्ध झालेल्या शोधनिबंधात म्हटले आहे की, हे जीवाश्म दक्षिण अमेरिकेतील लहान आकाराच्या डायनासोरच्या उत्क्रांतीचा प्रवास समजून घेण्यासाठी एक महत्त्वाचा दुवा ठरले आहे. या शोधामुळे ‘अल्व्हारोझॉरॉइड’ (Alvarezsauroid) या डायनासोर समूहाबद्दलच्या महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे. दक्षिण अमेरिकेत इतक्या लहान आकाराचे डायनासोर मोठ्या प्रमाणावर अस्तित्वात होते आणि ते कसे विकसित झाले, याचे हे ठोस पुरावे आहेत.

अलनशेत्रीचा (Alnashetri) आकार आणि शरीररचना

१. लहान आकार

हा डायनासोर आकाराने एखाद्या कोंबडीएवढाच होता. त्याच्या शरीराची एकूण लांबी साधारणपणे ७० सेंटीमीटर होती आणि वजन तर एक किलोग्रॅमपेक्षाही कमी होते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, आजच्या काळातील अनेक पक्ष्यांच्या प्रजातींपेक्षाही हा डायनासोर आकाराने लहान होता. ही माहिती डायनासोर म्हणजे अवाढव्य प्राणी या प्रतिमेला छेद देणारी आहे.

२. चपळता आणि वेगवान हालचाल

त्याच्या शरीराची रचना ही वेगवान हालचालींसाठी अत्यंत अनुकूल होती. अलनशेत्रीचे पाय शरीराच्या मानाने लांब होते. त्यामुळे तो अत्यंत वेगवान धावणारा आणि चपळ शिकारी असावा, असे स्पष्ट होते. त्याचे पुढचे पाय (Front limbs) आकाराने लहान असले तरी ते अत्यंत शक्तीशाली होते. वैज्ञानिकांच्या मते, या पायांचा उपयोग तो जमीन खोदण्यासाठी किंवा भक्ष्य घट्ट पकडून ठेवण्यासाठी करत असावा.

३. वैशिष्ट्यपूर्ण डोके

त्याचे डोके अतिशय हलके होते, ज्यामुळे त्याला धावताना आणि दिशा बदलताना आपल्या शरीराचा समतोल राखणे सहज शक्य होत असावे.

अलनशेत्रीचे (Alnashetri) कुळ, आहार आणि त्याचे अनोखे जग

अर्जेंटिनातील हा शोध केवळ एका नवीन जीवाश्मापुरता मर्यादित नसून, तो डायनासोरच्या उत्क्रांतीचा एक नवा अध्याय उलगडतो.

१. कूळ आणि उत्क्रांती: थेरोपॉड ते पक्ष्यांकडे वाटचाल

Alnashetri हा ‘थेरोपॉड’ (Theropod) या प्रसिद्ध गटातील सदस्य होता. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या गटात साक्षात Tyrannosaurus rex सारख्या अवाढव्य शिकारी डायनासोरचाही समावेश होतो. अलनशेत्री हा ‘अल्वारेझसॉर’ (Alvarezsaur) कुटुंबातील होता. अल्वारेझसॉर कुटुंब संशोधकांसाठी खूप महत्त्वाचे आहे, कारण त्यांची उत्क्रांती मोठ्या डायनासोरपासून पूर्णपणे वेगळ्या आणि वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतीने झाली. वैज्ञानिकांच्या मते, या डायनासोरांच्या अंगावर पिसे (Feathers) असावीत. हे वैशिष्ट्य त्यांचा थेट संबंध आजच्या पक्ष्यांशी जोडते. त्यामुळे त्यांच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास अधिक रंजक होतो.

२. आहार आणि जीवनशैली

आकाराने लहान असला तरी अलनशेत्री हा एक कार्यक्षम शिकारी होता. तो मुख्यत्वे कीटक, लहान सरपटणारे प्राणी आणि त्या काळातील सस्तन प्राण्यांची शिकार करत असे. त्याची चपळता हेच त्याचे सर्वात मोठे शस्त्र होते. भक्ष्य पकडण्यासाठी आणि स्वतःपेक्षा मोठ्या भक्षकांपासून वाचण्यासाठी तो आपल्या वेगाचा प्रभावी वापर करत असे. त्याचे अधिवासस्थान अर्ध-शुष्क (Semi-arid) हवामानाचे होते. येथील कठीण परिस्थितीत तग धरण्यासाठी त्याचे हलके शरीर आणि अनुकूलन क्षमता अत्यंत उपयुक्त ठरली होती.

३. पॅटागोनियाची परिसंस्था

क्रिटेशस काळातील पॅटागोनियाचे निसर्गचक्र हे जैवविविधतेचे एक अद्भूत आणि विलोभनीय उदाहरण होते, जिथे निसर्गातील दोन टोकांचे जीव एकाच वेळी गुण्यागोविंदाने वावरत होते. एका बाजूला जगातील सर्वात मोठ्या शाकाहारी डायनासोरपैकी एक असलेला ‘अर्जेंटिनोसॉर’ (Argentinosaurus) आणि अत्यंत क्रूर शिकारी म्हणून ओळखला जाणारा ‘गिगांनोटोसॉर’ (Giganotosaurus) यांसारख्या महाकाय प्राण्यांचे साम्राज्य होते; तर दुसऱ्या बाजूला त्यांच्याच पायाशी ‘अलनशेत्री’ (Alnashetri) सारखा कोंबडीएवढा चिमुकला डायनासोर आपले अस्तित्व टिकवून होता.

निसर्गचक्रातील गुंतागुंत

हे सहअस्तित्व प्राचीन परिसंस्थेतील कमालीची गुंतागुंत दर्शवते. जिथे हे महाकाय प्राणी आपल्या अवाढव्य शरीरामुळे वर्चस्व गाजवत होते, तिथे अलनशेत्रीसारखा जीव आपल्या चपळ हालचालींच्या जोरावर कीटकभक्षण करून निसर्गचक्रातील आपले विशिष्ट स्थान राखून होता. यावरून असे स्पष्ट होते की, प्रागैतिहासिक काळातील अन्नसाखळीत जितके महत्त्व महाकाय शिकारी प्राणी- पक्ष्यांनाचे होते, तितकीच महत्त्वाची भूमिका या सूक्ष्म आणि चपळ जीवांचीही होती.

अलनशेत्री (Alnashetri): उत्क्रांतीच्या अभ्यासातील एक मैलाचा दगड

१. ‘समांतर उत्क्रांती’चा (Parallel Evolution) पुरावा

या शोधामुळे हे सिद्ध झाले आहे की, लहान शरीराचा आकार आणि विशिष्ट शारीरिक वैशिष्ट्ये केवळ एकाच गटापुरती मर्यादित नव्हती. उलट, डायनासोरच्या वेगवेगळ्या गटांमध्ये ही वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे विकसित झाली असावीत. हा निष्कर्ष उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेतील ‘अडाप्टेशन’ (जुळवून घेणे) हा मुद्दा समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

२. विविध अधिवासांमधील जगण्याची कला

अलनशेत्रीचा शोध हे स्पष्ट करतो की, डायनासोरनी केवळ अवाढव्य आकार धारण करूनच नव्हे, तर सूक्ष्म रूप घेऊनही विविध अधिवासांवर आपले वर्चस्व गाजवले होते. कठीण हवामानात स्वतःला जुळवून घेण्याची त्यांची क्षमता यावरून अधोरेखित होते. यामुळे संशोधकांना त्या काळातील प्राणीवैविध्याचा आणि अन्नसाखळीचा अधिक सखोल अभ्यास करणे शक्य झाले आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, डायनासोर म्हणजे फक्त अक्राळविक्राळ प्राणी, हा समज अलनशेत्रीने मोडीत काढला आहे. निसर्गाच्या महाकाव्यात या ‘कोंबडीएवढ्या’ जिवाचेही तितकेच महत्त्वाचे आणि आदराचे स्थान होते, हेच या शोधाचे अंतिम सत्य आहे.