China Reusable Rocket Launch triggers a new space race, creating a direct SpaceX Challenge for global dominance: जागतिक अंतराळ क्षेत्रात एक मोठी महत्त्वाची घटना घडली आहे. चीनने प्रथमच पुनर्वापर करता येणाऱ्या म्हणजेच रीयुजेबल (Reusable) रॉकेटचे प्रक्षेपण करून ते यशस्वीरित्या परत मिळवलेदेखील. अमेरिकेची स्पेसएक्स (SpaceX) आणि ब्लू ओरिजिन (Blue Origin) या कंपन्यांच्या मक्तेदारीला यामुळे सुरुंग लागला असून एका नवीन अंतराळ स्पर्धेला प्रारंभ झाला आहे.
SpaceX आणि Blue Origin ला आव्हान
चीनने प्रथमच पुनर्वापर करता येणाऱ्या रीयुजेबल (Reusable) रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण केले आणि त्यातील बूस्टर सुरक्षितपणे परत मिळवण्याचा प्रयोगही यशस्वी करून दाखवला. आतापर्यंत अशी क्षमता केवळ अमेरिकेतील SpaceX आणि Blue Origin या कंपन्यांकडे होती. आता चीननेही या अत्यंत गुंतागुंतीच्या तंत्रज्ञानावर प्रभुत्व मिळवले असून त्यामुळे जागतिक अंतराळ स्पर्धेने आता एक नवे वळण गाठले आहे, या प्रयोगासाठी २०२६ हे वर्ष निश्चितच लक्षात राहील. रॉकेटचे यशस्वी उड्डाण करून त्यातील बूस्टर परत मिळवण्यापुरतीच ही घटना मर्यादित नाही तर भविष्यातील चांद्रमोहिमा, हजारो उपग्रहांचे अंतराळातील जाळे, संरक्षण क्षेत्रातील वर्चस्व आणि अब्जावधी डॉलर्सच्या अंतराळ अर्थव्यवस्थेवर नियंत्रण मिळवण्याची स्पर्धा हे सारे घटक यामागे दडलेले आहेत.
रीयुजेबल रॉकेट म्हणजे नेमके काय?
सध्या उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी वापरली जाणारी बहुतांश रॉकेट्स ही एकदाच वापरता येतात. उड्डाणानंतर त्याचा पहिला टप्पा (First Stage किंवा Booster) प्रचंड इंधन जाळून उपग्रहाला पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षण कक्षेतून बाहेर नेतो. त्यानंतर हा भाग वेगळा होऊन समुद्रात पडतो किंवा वातावरणात जळून नष्ट होतो. याउलट रीयुजेबल रॉकेटमध्ये हा महागडा बूस्टर पुन्हा पृथ्वीवर सुरक्षित परत आणला जातो, त्यानंतर दुरुस्ती करून तो पुन्हा पुढील मोहिमेसाठी वापरता येतो. या नव्या तंत्रज्ञानामुळे प्रक्षेपणाचा खर्च मोठ्या प्रमाणावर कमी होणार आहे. रॉकेटमधील सर्वात महागडा भाग म्हणजे त्याचे इंजिन आणि बूस्टर. तो प्रत्येक वेळी नव्याने तयार करण्याची गरज या नव्या तंत्रज्ञानामुळे भासणार नाही. याच तंत्रज्ञानामुळे SpaceX ने जगभरातील उपग्रह प्रक्षेपणाच्या बाजारपेठेत मोठी आघाडी घेतली आहे.
चीनच्या Long March 10B ची कामगिरी
- चीनच्या Long March 10B या रॉकेटने दक्षिण चीनमधील हैनान प्रांतातील वेनचांग अंतराळ केंद्रावरून उड्डाण केले.
- हे रॉकेट लो अर्थ ऑर्बिट (Low Earth Orbit) म्हणजे पृथ्वीपासून सुमारे १६० ते २,००० किलोमीटर उंचीपर्यंत तब्बल १६ मेट्रिक टन वजन वाहून नेऊ शकते.
- उड्डाणानंतर अवघ्या सहा मिनिटांत त्याचा बूस्टर मुख्य रॉकेटपासून वेगळा झाला आणि त्याने नियंत्रित पद्धतीने पृथ्वीकडे परतीचा प्रवास सुरू केला.
मात्र खरी किमया त्यानंतरच घडली…
समुद्रातील एका विशेष तरंगत्या प्लॅटफॉर्मवर लटकवलेल्या जाळ्यात हा बूस्टर अचूकपणे पकडण्यात यश आले. हा प्रयोग यशस्वी झाल्यामुळे चीन जगातील रीयुजेबल रॉकेट विकसित करणाऱ्या अत्यंत मोजक्या देशांच्या यादीत दाखल झाला आहे.
रॉकेट परत आणणे इतके कठीण का असते?
रॉकेटचे प्रक्षेपण करणे हे एक आव्हान आहे; परंतु त्यापेक्षा अधिक कठीण म्हणजे ते पुन्हा सुरक्षित उतरवणे.
बूस्टर पृथ्वीच्या वातावरणात परत येताना जवळपास ध्वनीपेक्षाही अधिक वेगाने (सुमारे १,२२५ किमी प्रति तास) प्रवास करत असतो. त्यामुळे त्याला योग्य दिशा देणे, वातावरणातील घर्षणाचा सामना करणे, वेग कमी करणे आणि शेवटच्या काही सेकंदांत अचूक संतुलन राखणे आवश्यक असते. बूस्टर जवळपास रिकामा झालेला असल्यामुळे तो अत्यंत हलका असतो. त्यामुळे इंजिनने जास्त जोर दिल्यास तो पुन्हा वर जाऊ शकतो, तर कमी जोर दिल्यास तो कोसळू शकतो. या संपूर्ण प्रक्रियेला थ्रस्ट मॅनेजमेंट म्हणतात आणि रीयुजेबल रॉकेटमध्ये हेच सर्वात अवघड तंत्रज्ञान मानले जाते.
SpaceX आणि चीनच्या तंत्रज्ञानात नेमका फरक काय?
- SpaceX आणि Blue Origin या दोन्ही कंपन्यांची रॉकेट्स खाली उतरताना त्यांच्या तळाशी असलेल्या हायड्रॉलिक लँडिंग लेग्सचा वापर करून जमिनीवर किंवा समुद्रातील ड्रोनशिपवर उभी राहिली.
- SpaceX ने पुढे एक पाऊल टाकत Starship बूस्टरला मोठ्या यांत्रिक हातांनी (Chopsticks) हवेतच पकडण्याची अभिनव पद्धत विकसित केली.
- चीनने मात्र यापेक्षाही वेगळी वाट निवडली. Long March 10B मध्ये पारंपरिक लँडिंग लेग्सच नाहीत.
त्याऐवजी रॉकेटवर विशेष Landing Hooks बसवलेले आहेत. समुद्रातील तरंगत्या प्लॅटफॉर्मवर स्टीलच्या वायरचे जाळे ताणले जाते. रॉकेट खाली येताना हे हुक त्या जाळ्यात अडकतात. त्यानंतर स्वयंचलित लॉकिंग यंत्रणा बूस्टरला घट्ट पकडून ठेवते. ही पद्धत ऐकायला सोपी वाटत असली तरी त्यामागे अत्यंत अचूक संगणकीय नियंत्रण, हवामानाचे विश्लेषण, समुद्रातील लाटांचा अंदाज आणि मिलीसेकंदांच्या अचूकतेने केले जाणारे गणित आवश्यक असते.
लँडिंग लेग्स काढून टाकण्याचा फायदा काय?
रॉकेटचे वजन हा उड्डाण आणि त्याचे परत मिळवणे या दोन्ही क्रियांमधला सर्वात महत्त्वाचा भाग असतो.
हायड्रॉलिक लँडिंग लेग्सचे वजन अधिक असते. चीनने त्याऐवजी अतिशय कमी वजनाच्या हुक्सचा वापर केल्यामुळे रॉकेटचे वजन लक्षणीयरित्या कमी झाले. याचा थेट फायदा म्हणजे त्याच इंधनावर अधिक उपग्रह किंवा अधिक वजन अंतराळात नेता येते. यालाच Payload Margin वाढणे असे म्हणतात. व्यावसायिक अंतराळ उद्योगासाठी हा अत्यंत महत्त्वाचा आर्थिक फायद्याचा भाग आहे.
चीनसाठी हा टप्पा इतका महत्त्वाचा का?
आजची अवकाश स्पर्धा केवळ वैज्ञानिक प्रतिष्ठेची राहिलेली नाही. संपूर्ण जगात हजारो इंटरनेट, हवामान, संरक्षण, संचार आणि पृथ्वीचे निरीक्षण करणारे उपग्रह आहेत. हे सर्व उपग्रह कक्षेत पोहोचवण्यासाठी स्वस्त आणि वारंवार प्रक्षेपण करण्याची क्षमता आवश्यक असते. रीयुजेबल रॉकेटमुळे चीनला ही क्षमता प्राप्त झाली आहे. त्यामुळे सध्या SpaceXच्या जागतिक मक्तेदारीला प्रथमच गंभीरपणे आव्हान मिळाले आहे.
चांद्रमोहिमेवर परिणाम
Long March 10 मालिकेतील रॉकेट्स ही चीनच्या २०३० पर्यंत मानवाला चंद्रावर पाठवण्याच्या महत्त्वाकांक्षी योजनेचा मुख्य आधार आहेत. अमेरिकेचा Artemis कार्यक्रम आणि चीनची चांद्रमोहीम यांच्यामध्ये ही थेट स्पर्धा असणार आहे. दोन्ही देशांचे लक्ष्य चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाचा परिसर हाच आहे. या भागातील कायम सावलीत असलेल्या विवरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर गोठलेले पाणी आहे. हे पाणी हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनमध्ये विभाजित करून भविष्यात रॉकेटस् साठी इंधन तयार करता येऊ शकते. असे झाल्यास चंद्रावरील हा प्रदेश भविष्यात अंतराळात इंधन भरणारा ‘पेट्रोल पंप’ ठरू शकतो.
लो अर्थ ऑर्बिटवर नियंत्रणाची स्पर्धा
पृथ्वीभोवतीच्या कमी उंचीच्या कक्षेत (Low Earth Orbit) हजारो उपग्रह पाठवण्याची चीनची योजना आहे. या उपग्रह समूहांमुळे इंटरनेट सेवा, संरक्षण, हवामान निरीक्षण, शेती, नौकानयन आणि आपत्ती व्यवस्थापन चीनला अधिक सक्षम करता येईल. मात्र हजारो उपग्रह पारंपरिक रॉकेटने पाठवणे आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे नाही. Long March 10B मुळे चीनला कमीत कमी खर्चात आणि अनेक प्रक्षेपणे करण्याची क्षमता मिळू शकते. यामुळेच SpaceX च्या Starlink सारख्या उपग्रह नेटवर्कलाही भविष्यात मोठे आव्हान निर्माण होऊ शकते.
संरक्षण क्षेत्रावर परिणाम
चीनच्या अवकाश कार्यक्रमाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे Military-Civil Fusion (MCF). या धोरणानुसार नागरी क्षेत्रातील सर्व तांत्रिक प्रगती संरक्षण क्षेत्रासाठीही वापरली जाते. म्हणजे व्यावसायिक रॉकेट, उपग्रह, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सेन्सर्स किंवा संचार प्रणाली यांचा वापर आवश्यकतेनुसार लष्करी मोहिमांमध्येही केला जाऊ शकतो. त्यामुळे चीनच्या संरक्षण क्षमतेत मोठी वाढ होण्याची शक्यता आहे. अमेरिकेत SpaceX, Blue Origin, Lockheed Martin किंवा इतर खासगी कंपन्या स्वतंत्रपणे काम करत असल्या तरी गरज पडल्यास अमेरिकन सरकार त्यांचा वापर राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी करते. मात्र चीनमध्ये सरकार, संरक्षण उद्योग आणि व्यावसायिक अवकाश कंपन्यांमधील समन्वय अधिक केंद्रीभूत आणि थेट आहे.
भारतासाठी यातून काय धडा?
भारताने PSLV आणि LVM3 सारख्या विश्वासार्ह रॉकेट्सद्वारे जागतिक स्तरावर वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. इस्रो रीयुजेबल प्रक्षेपण तंत्रज्ञानावर (RLV), लँडिंग प्रयोग, स्क्रॅमजेट इंजिन आणि Next Generation Launch Vehicle (NGLV) यांसारख्या प्रकल्पांवर काम करत आहे. मात्र SpaceX आणि आता चीन यांनी गाठलेली व्यावसायिक पुनर्वापरयोग्यता (रीयुजेबिलिटी) भारतासाठी यापुढील मोठे लक्ष्य असणार आहे. भारतीय खासगी अंतराळ उद्योग वेगाने वाढत असला तरी जागतिक स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी रीयुजेबल रॉकेट्स, मोठ्या उपग्रह समूहांचे प्रक्षेपण, जलद उत्पादन क्षमता आणि सरकारी-खासगी भागीदारी यांवर अधिक भर देण्याची गरज आहे.
भविष्यातील महासत्तेसाठी…
- चीनच्या Long March 10B चे यश हे केवळ एका रॉकेटचे सुरक्षित लँडिंग यापुरतेच नाही. तर ते जागतिक अंतराळ शक्तींच्या समीकरणात झालेला मोठा बदल आहे.
- SpaceX ने पुनर्वापरयोग्य रॉकेट्सद्वारे अवकाश उद्योगाची अर्थव्यवस्था बदलली. आता चीनही त्याच मार्गावर वेगाने पुढे जात आहे; मात्र त्याने लँडिंग हुक आणि जाळ्याची स्वतंत्र संकल्पना वापरून स्वतःची वेगळी दिशा निवडली आहे.
- यापुढील दशकात चांद्रमोहिमा, उपग्रह इंटरनेट, लष्करी- अंतराळ तंत्रज्ञान आणि व्यावसायिक प्रक्षेपण बाजारपेठ यामध्ये अमेरिका आणि चीन यांच्यातील स्पर्धा अधिक तीव्र होण्याची चिन्हे आहेत.
- या नव्या अवकाश स्पर्धेत भारतालाही आपली वैज्ञानिक ताकद, स्वदेशी तंत्रज्ञान आणि खासगी उद्योग यांचा संगम साधत पुढील पाऊल टाकावे लागेल. कारण भविष्यातील जागतिक महासत्ता कोण याचा निर्णय केवळ पृथ्वीवरच नव्हे, अंतराळातील प्रभावशाली शक्ती कोण यावरही ठरणार आहे.
