सलग दहा महिने हवेत…एकदाही जमिनीवर नाही.. चिमुकल्या स्विफ्ट पक्ष्याला हे जमते कसे?

स्वीडनमधील संशोधनात काय आढळले?

स्वीडनमधील लुंड विद्यापीठाच्या नवीन संशोधनातून असे दिसून आले आहे की काॅमन स्विफ्ट पक्षी त्यांचे जवळजवळ संपूर्ण आयुष्य उडण्यात घालवतात. सूक्ष्म ट्रॅकिंग उपकरणांचा वापर करून, शास्त्रज्ञांनी स्वीडनमध्ये एकोणीस काॅमन स्विफ्ट पक्ष्यांचे दीर्घकाळ निरीक्षण केले. या उपकरणांनी हालचाली, पंखांचे ठोके, उंचीतील बदल आणि प्रकाश पातळी सतत नोंदवली. याद्वारे मिळालेल्या माहितीनुसार हे पक्षी वर्षाच्या सुमारे ९९ टक्के वेळ हवेत राहतात. त्यातील काही पक्षी दरवर्षी फक्त काही तासच जमिनीवर उतरल्याचे या संशोधनात दिसून आले. एका स्विफ्ट पक्ष्याने वर्षभर चार रात्री उड्डाण थांबवले होते. तर पुढच्या वर्षी, तो पक्षी फक्त दोन तासांसाठी जमिनीवर उतरला. सहाराच्या दक्षिणेकडील आफ्रिकेत संशोधकांना सुसंगत मुक्कामाची जागा आढळली नाही. अनेक काॅमन स्विफ्ट पक्षी प्रजनन हंगामाशिवाय कधीही जमिनीवर उतरत नाहीत, असे ही निरीक्षणे स्पष्टपणे सूचित करतात.

पक्ष्यांवर संशोधन कसे करण्यात आले?

संशोधकांच्या पथकाचे नेतृत्व करणारे जीवशास्त्रज्ञ अँडर्स हेडेनस्ट्रॉम यांनी कॉमन स्विफ्ट पक्ष्यांच्या हालचालींचे निरीक्षण करण्यासाठी पक्ष्यांवर स्मार्टफोन वापरकर्त्यांना मार्गदर्शन करणारे छोटे ॲक्सेलेरोमीटर आणि लाइट सेन्सर जोडले. त्यानंतर हे पक्षी आफ्रिकेच्या प्रवासाला निघण्यापूर्वी कॉम्पॅक्ट डेटा ट्रॅकर्स जोडले. पक्ष्यांच्या नैसर्गिक वर्तनात अडथळा न आणता, स्विफ्टच्या वर्तनाची नोंद करणे शक्य झाले.

जेव्हा हेडेनस्ट्रॉमच्या पथकाने दोन वर्षांच्या कालावधीत परत येणाऱ्या पक्ष्यांना पुन्हा ताब्यात घेतले, तेव्हा कॉमन स्विफ्ट हे त्यांच्या आंतरखंडीय प्रवासादरम्यान क्वचितच विश्रांतीसाठी थांबल्याचे आणि संपूर्ण १० महिन्यांच्या प्रवासात यातील तीन पक्षी कधीही उतरले नसल्याचे दिसून आले. जे पक्षी जमिनीवर उतरले होते त्यांनी अजूनही त्या वेळेपैकी ९९ टक्क्यांहून अधिक वेळ उड्डाणात घालवला होता. त्यांचे थांबे कधीही एका वेळी एक किंवा दोन तासांपेक्षा जास्त नव्हते, अशी माहिती या संशोधनातून प्राप्त झाली. हे संशोधन गेल्या महिन्यात करंट बायोलॉजीमध्ये प्रकाशित झाले.

काॅमन स्विफ्ट पक्षी हवेत कसे जगू शकतात?

जीवशास्त्रज्ञ अँडर्स हेडेनस्ट्रॉम यांनी सांगितले की, काॅमन स्विफ्ट पक्षी जमिनीवर उतरल्यावर दयनीय दिसतात. त्यांचे लहान पाय अस्ताव्यस्त आणि जवळपास जखमी दिसतात, त्यामुळे ते भक्षकांचे सहज बळी बनतात. त्यामुळेच हे पक्षी हवेत राहण्यासाठी विकसित झाले असावेत. पण हे पक्षी हवेत कसे राहू शकतात, या प्रश्नाचे ठोस उत्तर अद्याप हेडेनस्ट्रॉम आणि त्यांच्या पथकाला मिळालेले नाही. एका कल्पनेनुसार, हे पक्षी दररोज पहाटे आणि संध्याकाळी १०,००० किंवा त्याहून अधिक फूट उंचीवर जातात, थोड्या वेळाने ते हळूहळू खाली सरकतात. हेडेनस्ट्रॉम यांच्या मते याचवेळी ते हवेत झोप घेत असावेत.

ग्रेट फ्रिगेटबर्ड्स या पक्ष्यांवर झालेल्या संशोधनात ते वरच्या दिशेने फिरत असताना थोड्या वेळासाठी झोप घेत असल्याचे आढळून आले होते. मात्र त्या संशोधनात वापरलेले न्यूरोलॉगर इम्प्लांट हे कॉमन स्विफ्टसाठी खूप जड असल्याने, हेडेनस्ट्रॉम आणि त्यांच्या पथकाला वापरता आले नाही. त्यामुळे काॅमन स्विफ्ट पक्ष्यांच्या हवेतील विश्रांतीबाबत ठोस उत्तर मिळालेले नाही. असे असले तरी, हेडेनस्ट्रॉम यांना आशा आहे की पक्षी किती उंचीवर उडू शकतात हे पुढील वेळी शोधून काढता येईल.

ट्रॅकर्स असलेल्या पक्ष्यांची एक नवीन पिढी पुढील उन्हाळ्यात परत येणार आहे, ज्यामध्ये पक्षी कोणत्या उंचीवर उडतात याचे उत्तर मिळेल. सध्या सर्वाधिक उंचीवर उडण्याचा विक्रम रूपेल ग्रिफॉन व्हल्चरच्या (गिधाड) नावावर आहे. ३७ हजार फूट उंचीवर त्या पक्ष्याची विमानाशी टक्कर झाली होती. आता कॉमन स्विफ्ट किती उंचीपर्यंत जातो याचे उत्तर पुढील वर्षी मिळणार असून यातही हा पक्षी अग्रस्थानी असेल, अशी संशोधकांना आशा आहे.

काॅमन स्विफ्टच्या पंखांत काय आहे गुपित?

काॅमन स्विफ्ट पक्ष्यांच्या पंखांमध्ये उड्डाण क्षमतेचे गुपित आहे. त्याचे लांब अरुंद पंख हवेत सतत हालचाल करण्यासाठी मदत करतात. हे पक्षी हवेत उडणाऱ्या कीटकांवर जगतात. हवेत असताना ते त्यांच्या घरट्यांचे साहित्य गोळा करतात. संशोधकांना पहाटे आणि संध्याकाळच्या वेळेत हे पक्षी जवळजवळ दोन मैल उंचीवर जाताना दिसून आले. या वेळी त्यांच्या पंखांचे ठोके झपाट्याने कमी झाले. शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की, यामुळे थोड्या काळासाठी त्यांना विश्रांती मिळते. दोन किंवा तीन वर्षांनी ते प्रजनन करतात.

काॅमन स्विफ्ट पक्ष्यांसमोरील आव्हाने कोणती?

सलग दहा महिने हवेत उडण्याची असाधारण क्षमता असूनही, स्विफ्ट पक्ष्यांना जगभरात वाढत्या धोक्यांचा सामना करावा लागतो. त्यांचे अस्तित्व निरोगी कीटकांच्या लोकसंख्येवर अवलंबून असते. हवामान बदलामुळे कीटकांची संख्या घटते. नागरिकांकडून होणारा कीटकनाशकांचा वापर या पक्ष्यांसाठी अन्न उपलब्धता कमी करतो. इमारतींमधील घरट्यांची ठिकाणेदेखील नाहीशी होत आहेत. काॅमन स्विफ्ट पक्ष्यांसाठी कीटकांनी समृद्ध अधिवासांचे संरक्षण करणे आवश्यक आहे. संशोधकांचे म्हणणे आहे की कॉमन स्विफ्ट हे अत्यंत जैविक अनुकूलन दर्शवतात. त्यांचे संपूर्ण अस्तित्व हवाई अस्तित्वामुळे घडते. हा अभ्यास निसर्गाची लवचीकता आणि असुरक्षितता दोन्ही अधोरेखित करतो. शास्त्रज्ञांनी यावर भर दिला आहे की, अधिवासांचे संरक्षण करणे आता अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कारवाई न केल्यास, पृथ्वीवरील सर्वात विशेष पक्ष्यांपैकी एक असलेल्या या पक्ष्याचा नाश होऊ शकतो.

dharmesh.shinde@expressindia.com