-देवदत्त पोखरकर
Curry Leaves Benefits Diabetes Cancer Prevention Science: “स्वयंपाकात ‘चवीनुसार कढीपत्ता’ असं अनेक रेसिपींमध्ये लिहिलेलं असतं, पण आपल्या देशी आईने त्याचा अर्थच ‘कढीपत्त्याची भाजी’ असा घेतलेला असतो!”-नव्य देविरेड्डी
असा हा भारतीय स्वयंपाकघरात तीव्र गंध असलेला, तजेलदार सहजपणे आढळणारा कढीपत्ता… केवळ मसाल्याचा किंवा फोडणीचा घटक नसून औषधी गुणांनी समृद्ध अशी एक महत्त्वपूर्ण वनस्पती आहे. आयुर्वेद, पारंपरिक घरगुती औषधात आणि आधुनिक संशोधनात कढीपत्त्याला विशेष महत्व आहे. भारतातील अनेक भागांमध्ये कढीपत्ता लागवड केली जाते. परंतु आजही सह्याद्री, पश्चिम घाट, श्रीलंका, बांगलादेश आणि अंदमान-निकोबार बेटांमध्ये नैसर्गिक अधिवासात तो आढळतो. पश्चिम घाटातील जंगलांमध्ये वाढणारा रानकढीपत्ता जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

कढीपत्त्याच्या नावाचे रहस्य

कढीपत्त्याचे शास्त्रीय नाव Murraya koenigii (L.) Spreng. असून तो Rutaceae अर्थात लिंबू कुळातील सदस्य आहे. इंग्रजीमध्ये त्याला Curry Leaf Tree किंवा Curry Plant असे म्हणतात. दक्षिण भारतात ‘करिवेपाकू’, ‘करिवेप्पिला’, ‘करी पत्ता’ अशा विविध नावांनी तो ओळखला जातो. ‘करी’ हा शब्द तमिळ भाषेतील ‘कारी’ या शब्दापासून निर्माण झाल्याचे मानले जाते. त्याचा अर्थ मसालेदार रस्सा किंवा भाजी असा होतो.

पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यात महत्त्वाची भूमिका

कढीपत्ता साधारणतः ४ ते ६ मीटर उंच वाढणारा बहुवर्षायू झुडूप किंवा लहान वृक्ष आहे. त्याचे खोड गर्द हिरवट-तपकिरी असून साल सोलल्यावर आतील भाग पांढरट दिसतो. पाने संयुक्त (Compound leaves) असून प्रत्येक पानावर अनेक लहान पर्णिका असतात. ही पाने चुरल्यावर तीव्र, मनमोहक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण गंध येतो. फुले लहान, पांढरी, सुगंधी आणि द्विलिंगी असतात. फळे सुरुवातीला हिरवी असून पक्व झाल्यावर गडद जांभळट-काळ्या रंगाची होतात. ही फळे अनेक पक्ष्यांचे आवडते खाद्य असल्यामुळे त्यांच्या माध्यमातून बियांचा प्रसार होतो आणि जंगलात नवीन रोपे नैसर्गिकरीत्या उगवतात. त्यामुळे कढीपत्ता हा पर्यावरणीय संतुलन राखण्यातही महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

औषधी गुणधर्म

भारतीय स्वयंपाकात कढीपत्त्याचा वापर शतकानुशतके होत आला आहे. डाळ, आमटी, सांबार, कढी, चटणी, पोहे, उपमा, भाजी, लोणची आणि अनेक पदार्थांमध्ये त्याचा वापर चव व सुगंध वाढविण्यासाठी केला जातो. पानांमध्ये असलेल्या आवश्यक सुगंधी तेलांमुळे अन्नाला वैशिष्ट्यपूर्ण स्वाद प्राप्त होतो. याशिवाय कढीपत्ता जीवनसत्त्व ‘अ’, ‘ब’, ‘क’, ‘ई’, कॅल्शियम, लोह, फॉस्फरस, तंतुमय पदार्थ आणि विविध अँटिऑक्सिडंट्सचा चांगला स्रोत मानला जातो.

हेही वाचा

रूची वाढवणारा आणि कृमीनाशक

आयुर्वेदामध्ये कढीपत्त्याचे वर्णन भूक वाढवणारा, पाचक, अन्नाची रुची वाढवणारा, पोट साफ ठेवणारा आणि कृमीनाशक अशा गुणधर्मांनी युक्त औषधी वनस्पती म्हणून केले आहे. मंदाग्नी, अरुची, अजीर्ण, अतिसार आणि कृमी यांसारख्या विकारांमध्ये त्याचा उपयोग पारंपरिकरित्या केला जातो. काही आयुर्वेदीय योगांमध्ये कढीपत्त्याचा समावेश आढळतो. लोकवैद्यकात मधुमेह, केस गळणे, त्वचारोग आणि जखमांवरही त्याचा उपयोग केला जातो. परंतु, या उपयोगांपैकी अनेकांचा आधार पारंपरिक अनुभवावर असून सर्वच उपयोगांसाठी आधुनिक वैद्यकीय पुरावे समान प्रमाणात उपलब्ध नाहीत.

पेशींच्या नुकसानीपासून संरक्षण

आधुनिक वैज्ञानिक संशोधनामुळे कढीपत्त्याचे महत्त्व आणखी वाढले आहे. त्यामध्ये अनेक जैवसक्रिय (Bioactive) रासायनिक घटक असल्याचे विविध संशोधनांमध्ये आढळून आले आहे. महानीन (Mahanine), गिरीनिंबीन (Girinimbine), कोएनिंबीन (Koenimbine), कोएनिडीन (Koenidine), मुर्रायानीन (Murrayanine), आयसोमहानीन (Isomahanine) यांसारखे कार्बाझोल अल्कलॉइड्स हे त्यातील प्रमुख घटक आहेत. याशिवाय फ्लॅव्होनॉइड्स, कूमरिन्स, आवश्यक सुगंधी तेले, ल्यूटीन आणि इतर अँटिऑक्सिडंट संयुगेही मोठ्या प्रमाणात आढळतात. हे घटक शरीरातील मुक्त मूलद्रव्यांमुळे (Free Radicals) होणाऱ्या पेशींच्या नुकसानीपासून संरक्षण करण्यास मदत करतात.

कॅन्सरच्या पेशींवर प्रतिबंधात्मक परिणाम

प्रयोगशाळेतील (In vitro) आणि प्राणिमॉडेलवरील (In vivo) संशोधनांमध्ये कढीपत्त्याच्या विविध औषधी क्रिया नोंदविल्या गेल्या आहेत. त्यामध्ये अँटिऑक्सिडंट, दाहशामक (Anti-inflammatory), जीवाणूरोधक (Antibacterial), बुरशीनाशक (Antifungal), यकृतसंरक्षक (Hepatoprotective), जखम भरून येण्यास सहाय्य करणारे (Wound healing), रक्तातील चरबी कमी करण्यास मदत करणारे (Antihyperlipidemic), मधुमेह नियंत्रणास पूरक (Antidiabetic) तसेच काही कर्करोग पेशींवर प्रतिबंधात्मक परिणाम (Anticancer potential) यांचा समावेश होतो. मात्र, हे निष्कर्ष मुख्यतः प्रयोगशाळेतील अभ्यासांवर आधारित आहेत. त्यामुळे मानवांमध्ये त्यांची निश्चित परिणामकारकता सिद्ध करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर क्लिनिकल चाचण्या आवश्यक आहेत.

हेही वाचा

कढीपत्त्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या प्रत्येक भागामध्ये काही ना काही औषधी गुणधर्म आढळतात. पाने, साल, मुळे, फुले आणि फळे यांचा पारंपरिक औषधोपचारात उपयोग केला जातो. पानांपासून मिळणाऱ्या आवश्यक तेलांचा उपयोग केसांची निगा राखण्यासाठी, सुगंधी प्रसाधनांमध्ये आणि काही हर्बल उत्पादनांमध्ये केला जातो. काही संशोधनांनुसार त्यामध्ये सूर्यकिरणांपासून रक्षण करणारे नैसर्गिक गुणधर्मही असू शकतात.

जनजागृती करणे आवश्यक

पश्चिम घाट हा जैवविविधतेच्या दृष्टीने जगातील अत्यंत महत्त्वाचा प्रदेश मानला जातो. भीमाशंकर, महाबळेश्वर, चांदोली, कोयना आणि इतर जंगलांमध्ये नैसर्गिकरीत्या वाढणारा रानकढीपत्ता स्थानिक परिसंस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. जंगलतोड, अधिवासाचा ऱ्हास आणि हवामानबदल यामुळे अशा अनेक वनस्पतींना धोका निर्माण होत आहे. त्यामुळे या वनस्पतींचे संवर्धन, शास्त्रीय नोंदणी आणि जनजागृती करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

सध्या जगभरात औषधी वनस्पतींवर भरपूर संशोधन सुरू आहे. नैसर्गिक स्रोतांपासून नवीन औषधे विकसित करण्याच्या दृष्टीने कढीपत्ता (Murraya koenigii) ही एक आशादायक वनस्पती मानली जाते. भविष्यात तिच्यातील जैवसक्रिय संयुगांचा उपयोग विविध औषधांच्या विकासासाठी होण्याची शक्यता संशोधक व्यक्त करतात. शेवटी, कढीपत्ता ही फक्त स्वयंपाकघरातील सुगंधी पाने देणारी वनस्पती नसून भारतीय परंपरा, आयुर्वेद, जैवविविधता आणि आधुनिक विज्ञान यांना जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा आहे.

संदर्भ

  1. Kaur M, Singh A, Kaur J. A Review on Murraya koenigii: The Miracle Plant. International Journal of Pharmacognosy and Phytochemical Research. 2022;14(2):7–17.
  2. Nadkarni KM. Indian Materia Medica. Popular Prakashan.
  3. The Ayurvedic Pharmacopoeia of India, Ministry of AYUSH, Government of India.