Does beer really help remove kidney stones from body? किडनी स्टोनची (मूतखडा) वेदना अचानक सुरू झाली की, रुग्णाला अक्षरशः काही सुचत नाही. पाठीच्या किंवा कमरेच्या एका बाजूला तीव्र कळ येणे, वेदना पोटाच्या खालच्या भागाकडे पसरणे, मळमळ, उलट्या, लघवी करताना जळजळ आणि लघवीत रक्त दिसणे अशी लक्षणे जाणवू शकतात. या त्रासातून लवकर सुटका व्हावी म्हणून अनेक जण घरगुती उपाय शोधतात. त्यात बिअर पिण्याचा सल्ला वारंवार दिला जातो.
बिअर प्यायल्यामुळे लघवीचे प्रमाण वाढते आणि त्या प्रवाहाबरोबर खडा बाहेर पडतो, असा सर्वसाधारण समज आहे. मात्र वैद्यकीयदृष्ट्या पाहता बिअर हा किडनी स्टोनवरील सिद्ध उपचार नाही. काही व्यक्तींमध्ये लहान खडा योगायोगाने बिअर प्यायल्यानंतर बाहेर पडू शकतो; परंतु त्यावरून बिअरमुळेच खडा निघाला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
बिअरमुळे लघवीला का होते?
बिअरमध्ये पाणी आणि अल्कोहोल दोन्ही असतात. अल्कोहोल शरीरातील अँटिडाययुरेटिक हार्मोनच्या कार्यावर तात्पुरता परिणाम करू शकते. या हार्मोनचे कार्य शरीरात पाणी टिकवून ठेवण्याशी संबंधित असते. त्याचा प्रभाव कमी झाल्यास किडनी अधिक लघवी तयार करू शकते.
यामुळे बिअर प्यायल्यानंतर वारंवार लघवीला जावे लागू शकते. पण अधिक लघवी होणे आणि मूत्रवाहिनीत अडकलेला खडा सुरक्षितपणे बाहेर पडणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. खडा किती मोठा आहे, तो किडनीत आहे की, मूत्रवाहिनीत, मूत्रप्रवाह अडला आहे का आणि संसर्ग झाला आहे का, यावर पुढील उपचार अवलंबून असतात.
लहान खडा नैसर्गिकरीत्या निघू शकतो
किडनीत तयार झालेला खडा मूत्रवाहिनीतून मूत्राशयाकडे सरकतो. आकाराने लहान असलेले अनेक खडे नैसर्गिकरीत्या बाहेर पडू शकतात. मात्र खड्याचा आकार वाढला की, तो अडकण्याची शक्यता वाढते.
अडकलेल्या खड्यामुळे मूत्रप्रवाहात अडथळा निर्माण होऊ शकतो. अशा वेळी एकाच वेळी भरपूर बिअर किंवा पाणी पिऊन खडा फ्लश करण्याचा प्रयत्न केल्यास तो बाहेर पडेलच असे नाही. उलट किडनीतील दाब आणि वेदना वाढू शकतात. त्यामुळे वेदना सुरू असताना जबरदस्तीने मोठ्या प्रमाणात द्रव पिणे योग्य नाही.
बिअर खडा विरघळवते का?
बिअरमुळे किडनी स्टोन विरघळतो, छोटा होतो किंवा तुटतो, याचा कोणताही विश्वासार्ह पुरावा उपलब्ध नाही. बहुतेक किडनी स्टोन कॅल्शियम ऑक्सलेटचे असतात. याशिवाय युरिक अॅसिड, स्ट्रुवाइट आणि सिस्टीन प्रकारचे खडेही आढळतात.
या सर्व खड्यांची कारणे आणि उपचार वेगवेगळे असतात. काही विशिष्ट युरिक अॅसिड खडे डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली औषधांच्या मदतीने आणि लघवीचे स्वरूप बदलून विरघळवता येऊ शकतात. मात्र हे काम बिअर करत नाही.
काही अभ्यासांत बिअरबाबत वेगळे निष्कर्ष का दिसतात?
काही निरीक्षणात्मक अभ्यासांमध्ये मर्यादित प्रमाणात बिअर घेणाऱ्या व्यक्तींमध्ये किडनी स्टोन होण्याचा धोका तुलनेने कमी दिसून आला आहे. मात्र अशा अभ्यासांमध्ये केवळ दोन गोष्टींमधील संबंध दिसतो; एक गोष्ट दुसरीचे कारण आहे, हे सिद्ध होत नाही.
बिअर घेणाऱ्या व्यक्तींचा एकूण द्रवपदार्थांचा वापर, आहार, वजन, व्यायाम, इतर आजार आणि जीवनशैली वेगळी असू शकते. शिवाय खडा होण्याचा धोका कमी दिसणे आणि तयार झालेल्या खड्यावर उपचार होणे या पूर्णपणे वेगळ्या बाबी आहेत. त्यामुळे अशा संशोधनाच्या आधारावर बिअर पिण्याचा सल्ला देता येत नाही. दारू न पिणाऱ्या व्यक्तीने किडनी स्टोन टाळण्यासाठी किंवा बाहेर काढण्यासाठी बिअर सुरू करणे तर ते बिलकूलच योग्य नाही.
जास्त बिअर प्यायल्यास काय होऊ शकते?
मोठ्या प्रमाणात अल्कोहोल घेतल्यामुळे निर्णयक्षमता कमी होऊ शकते आणि वैद्यकीय उपचार घेण्यास विलंब होऊ शकतो. मळमळ आणि उलट्यांमुळे शरीरातील पाणी व आवश्यक क्षार कमी होऊ शकतात. काही परिस्थितीत डिहायड्रेशन वाढल्यास लघवी अधिक दाट होते. दाट लघवीत खडा तयार करणाऱ्या घटकांचे प्रमाण वाढू शकते. अतिमद्यपान वजनवाढ, उच्च रक्तदाब, यकृताचे आजार आणि युरिक अॅसिड वाढण्याशीही संबंधित असू शकते. त्यामुळे वारंवार खडे होणाऱ्या व्यक्तींसाठी बिअर हा प्रतिबंधक उपाय मानणे चुकीचे आहे. किडनी, यकृत किंवा हृदयविकार असलेल्या व्यक्ती, गर्भवती महिला आणि काही औषधे घेत असलेले रुग्ण यांनी अल्कोहोलचा प्रयोग नेहमीच टाळावा.
किडनी स्टोनचे योग्य उपचार कोणते?
किडनी स्टोनचा उपचार खड्याचा आकार, स्थान, वेदनांची तीव्रता आणि मूत्रप्रवाहातील अडथळा यानुसार ठरतो. डॉक्टर रक्त आणि लघवीची तपासणी, अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी स्कॅन करण्याचा सल्ला देऊ शकतात.
लहान खड्यासाठी योग्य द्रवपान, वेदनाशामक औषधे आणि काही निवडक रुग्णांमध्ये मूत्रवाहिनीचे स्नायू सैल करणारी औषधे दिली जाऊ शकतात. मोठा किंवा अडकलेला खडा शॉकवेव्हद्वारे फोडणे, युरेटेरोस्कोपी किंवा इतर आधुनिक प्रक्रियांनी काढता येतो.
कोणती लक्षणे धोकादायक आहेत?
किडनी स्टोनच्या वेदनेसह ताप किंवा थंडी वाजत असेल, तर मूत्रमार्गात संसर्ग असण्याची शक्यता असते. लघवी बंद होणे, सतत उलट्या होणे, असह्य वेदना, खूप अशक्तपणा किंवा एकच कार्यरत किडनी असणे हीदेखील तातडीने उपचार घेण्याची कारणे आहेत.
वेदना अचानक कमी झाली म्हणून खडा बाहेर पडला, असे गृहीत धरू नये. काही वेळा खडा त्याच जागी राहून लक्षणे तात्पुरती कमी होऊ शकतात.
किडनी स्टोन टाळण्यासाठी काय करावे?
डॉक्टरांनी द्रवपदार्थांवर मर्यादा घातलेली नसल्यास दिवसभर नियमितपणे पाणी पिणे महत्त्वाचे आहे. जास्त मीठ, अतिप्रमाणातील प्राणिज प्रथिने आणि साखरयुक्त पेये कमी करावीत. आहारातील कॅल्शियम स्वतःहून पूर्णपणे बंद करू नये. खड्याचा प्रकार समजून घेऊन आहारतज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
थोडक्यात, बिअरमुळे लघवी वाढू शकते; पण ती किडनी स्टोन बाहेर काढणारे औषध नाही. खडा विरघळवणे, अडथळा दूर करणे किंवा गुंतागुंत टाळणे याची बिअर कोणतीही हमी देत नाही. घरगुती गैरसमजांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी योग्य तपासणी आणि वैद्यकीय उपचार घेणेच किडनीसाठी सुरक्षित आहे.
