कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी संघटना (EPFO) आपल्या 3.0 सुधारणा टप्प्यात अनेक मोठे बदल करण्याच्या तयारीत आहे. सर्व कामगारांसाठी सार्वत्रिक पेन्शन योजना, असंघटित क्षेत्रातील तसेच ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर काम (गिग) करणाऱ्या कामगारांसाठी प्रथमच सामाजिक सुरक्षा योगदान, तसेच EPFO च्या तांत्रिक व्यवस्थेला कोअर बँकिंग सोल्यूशन (CBS) प्रणालीशी जोडणे असे महत्त्वपूर्ण बदल प्रस्तावित आहेत.
गेल्या वर्षभरात EPFO ने EPFO 2.0 अंतर्गत नोकरदारांसाठी पैसे काढणे आणि दावे (Claims) निकाली काढणे अधिक सोपे करण्यावर भर दिला होता. त्यानुसार आता नवीन पोर्टल सुरू करण्यात आले असून, देशभरातील १२३ प्रादेशिक कार्यालयांमध्ये नोंदवलेली सदस्यांची माहिती आता एकाच केंद्रीय प्रणालीमध्ये आणली आहे, त्यामुळे सदस्यांच्या खात्यात व्याज वेळेवर जमा होणे, तसेच पैसे काढण्यासाठी उपलब्ध असलेली शिल्लक (Eligible Balance) सहज पाहता येणे शक्य होणार आहे.
EPFO आता 3.0 सुधारणा टप्प्यात कोअर बँकिंग सोल्यूशन (CBS) प्रणाली पूर्णपणे लागू करण्याच्या तयारीत आहे. या नव्या प्रणालीमुळे देशातील ६० कोटींहून अधिक नोकरदारांना सामाजिक सुरक्षेच्या योजनांचा लाभ अधिक प्रभावीपणे पोहोचवता येणार आहे. यापैकी तीन चतुर्थांशहून अधिक कामगार असंघटित क्षेत्रात कार्यरत आहेत. त्यांच्याकडे सध्या पेन्शनसारख्या सामाजिक सुरक्षा सुविधा जवळपास नाहीत.
कोअर बँकिंग प्रणाली ही बँकांमध्ये वापरली जाणारी केंद्रीकृत प्रणाली आहे. या प्रणालीमुळे देशातील कोणत्याही शाखेतून ठेवी, पैसे काढणे आणि इतर व्यवहार तत्काळ करता येतात. EPFO मध्येही ही प्रणाली लागू झाली तर सदस्यांना अधिक जलद आणि सुलभ सेवा मिळण्याची अपेक्षा आहे.
सर्व कामगारांसाठी पेन्शन कव्हर
EPFO च्या नव्या योजनेत सर्व कामगारांसाठी निश्चित योगदानावर (Defined Contribution) आधारित पेन्शन व्यवस्था प्रस्तावित करण्यात आली आहे. या योजनेत अनेक स्रोतांकडून निधी जमा केला जाणार आहे.
- कामगार स्वतः योगदान देतील
- नियोक्ते (Employers) त्यात हिस्सा उचलतील
- कमी उत्पन्न असलेल्या कामगारांसाठी सरकारकडूनही आर्थिक योगदान दिले जाऊ शकते
- ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर काम करणाऱ्या कामगारांसाठी संबंधित कंपन्याही या योजनेत पैसे भरू शकतील
- तसेच CSR निधी किंवा इतर थर्ड पार्टीकडूनही आर्थिक मदत मिळू शकते
निवृत्तीनंतर दोन पर्याय
आतापर्यंत EPFO मध्ये शिक्षण, आजारपण, घर खरेदी, लग्न यांसारख्या कारणांसाठी अंशतः पैसे काढण्याची किंवा निवृत्तीनंतर एकरकमी रक्कम घेण्याचीच सुविधा होती.
मात्र, नव्या योजनेत जमा होणारा निधी सरकारच्या हमी असलेल्या रोख्यांमध्ये (Government-backed Securities) गुंतवला जाईल आणि त्यावर दरवर्षी व्याज जमा होईल.
निवृत्तीच्या वेळी तयार झालेल्या ‘टार्गेट रिटायरमेंट सम (TRS)’ या निधीचा वापर करण्यासाठी दोन पर्याय असतील:
- नियमित पेन्शन घेणे किंवा
- निश्चित अंतराने हप्त्यांमध्ये पैसे काढण्याच्या (Systematic Withdrawal Plan) सुविधेचा उपयोग करणे
पेन्शन निधीचे नियोजन होणार सोपे
सदस्यांना निवृत्तीनंतर किती रक्कम हवी आणि कोणत्या वयात निवृत्त व्हायचे, यानुसार EPFO आवश्यक पेन्शन निधीचा आराखडा तयार करेल.
सदस्यांना त्यांच्या खात्यात एकूण जमा रक्कम, सध्याचा निधी आणि निवृत्तीपर्यंतच्या निधीची प्रगती ऑनलाइन पाहता येईल.
निवृत्तीच्या वेळी अपेक्षित निधी मिळवण्यासाठी किती रक्कम आणि किती वेळाने भरावी लागेल, याची माहिती प्रणाली देईल.
सदस्यांना भविष्यात निवृत्तीसाठी ठरवलेली रक्कम बदलता येईल. त्यानुसार किती पैसे भरावे लागतील, याचाही हिशोब आपोआप बदलला जाईल
कामगार, एम्प्लॉयर किंवा इतर स्रोतांकडून जमा होणारे सर्व योगदान एकाच खात्यात नोंदवले जाईल आणि पेन्शन निधी त्यानुसार अपडेट होत राहतील.
सिंगापूरच्या धर्तीवर पेन्शन व्यवस्था
EPFO 3.0 तयार करताना सिंगापूरच्या सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थेचा अभ्यास करण्यात आला आहे. सिंगापूरची सेंट्रल प्रॉव्हिडंट फंड (CPF) योजना सेवानिवृत्तीच्या उत्पन्नासाठी केवळ वैयक्तिक योगदानावर अवलंबून नाही; तर या योजनेत नियोक्ता, प्रियजन आणि सरकार तिघेही आर्थिक योगदान देतात. ???तसेच कामगारांच्या नोकरदारांचे घर आणि आरोग्यासाठीही बचतीची व्यवस्था आहे.???
EPFOच्या नव्या प्रणालीतही नोकरदारांना महागाईचा विचार करून भविष्यातील पेन्शनचा अंदाज पाहता येणार आहे. वय, मूळ जमा निधी, व्याजदर आणि निवृत्तीचे वय यांसारख्या माहितीच्या आधारे निवृत्तीनंतर किती पेन्शन मिळू शकते, याची माहिती प्रणाली देणार आहे. तसेच सदस्यांना स्वेच्छेने अधिक योगदान देण्याची आणि योगदानाची वारंवारता ठरवण्याची सुविधाही उपलब्ध असेल.
गिग कामगारांनाही मिळणार पेन्शनचा लाभ
पुढील पाच वर्षांत सुमारे २.५ कोटी गिग, प्लॅटफॉर्म आणि बांधकाम क्षेत्रातील कामगार योजनेत सहभागी होतील, अशी EPFO ला अपेक्षा आहे.
या कामगारांना प्रथमच सामाजिक सुरक्षा आणि पेन्शन योजनेचा लाभ देण्याची तयारी सुरू आहे.
एका युनिव्हर्सल अकाउंट नंबर (UAN) अंतर्गत अनेक कंपन्यांकडून किंवा प्लॅटफॉर्मकडून मिळणारे सर्व भविष्य निधी आणि पेन्शन योगदान एकाच खात्यात पाहता येणार आहेत.
इतरांकडूनही करता येणार योगदान
या योजनेत स्वयंसेवी संस्था (NGO), सीएसआर निधी, दाते आणि इतर व्यक्तींनाही कामगारांच्या पेन्शनसाठी आर्थिक योगदान देता येणार आहे.
विशेषतः डिलिव्हरी पार्टनर, चालक आणि इतर ऑनलाईन प्लॅटफॉर्मवरील कामगारांना या योजनेचा लाभ मिळावा, यासाठी लवचिक योगदान व्यवस्था तयार केली जात आहे.
बांधकाम कामगार आणि कुटुंबालाही लाभ
देशातील ३.५ कोटींहून अधिक नोंदणीकृत बांधकाम कामगारांनाही या योजनेत समाविष्ट करण्याचा प्रस्ताव आहे.
कामगाराच्या मृत्यूनंतर पती किंवा पत्नी, मुले आणि अनाथ मुलांना कौटुंबिक पेन्शन देण्याची तरतूदही असणार आहे.
तसेच EPF, GPF आणि इतर भविष्य निर्वाह निधीतील रक्कम नव्या पेन्शन योजनेत हस्तांतरित करण्याची सुविधाही दिली जाऊ शकते.
EPFO 3.0 ची वैशिष्ट्ये काय?
EPFO 3.0 अंतर्गत असंघटित क्षेत्रातील आणि गिग कामगारांना प्रथमच भविष्य निर्वाह निधी (PF) आणि सामाजिक सुरक्षा योजनांचा लाभ देण्याची तयारी सुरू आहे. सामाजिक सुरक्षा संहितेनुसार (Code on Social Security) या कामगारांचा सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थेत समावेश करण्यात येणार असून, त्यांना काम देणाऱ्या कंपन्यांना त्यांच्या वार्षिक उलाढालीच्या १ ते २ टक्के रक्कम सामाजिक सुरक्षेसाठी जमा करावी लागू शकते.
याशिवाय, EPFO आपल्या तांत्रिक व्यवस्थेत कोअर बँकिंग प्रणाली लागू करणार आहे. भविष्यात देशातील ६० कोटींहून अधिक कामगारांचे व्यवहार हाताळावे लागणार असल्याने, ही नवी प्रणाली अधिक वेगवान, सुरक्षित आणि सक्षम बनवण्यावर भर दिला जात आहे.
अधिकाऱ्यांच्या मते, देशातील बहुसंख्य कामगारांचे व्यवहार हाताळण्यासाठी मजबूत तांत्रिक प्रणालीची गरज होती, त्यामुळे रिझर्व्ह बँकेच्या नियमनाखाली आधीपासूनच यशस्वीपणे वापरल्या जाणाऱ्या कोअर बँकिंग प्रणालीचा आधार घेण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
EPFOची मूळ रचना म्हणजे कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी (PF) आणि पेन्शन योजना कायम राहणार आहेत. मात्र, नव्या प्लॅटफॉर्ममुळे विशेषतः गिग आणि असंघटित कामगारांसाठी योगदान जमा करण्याची पद्धत अधिक आधुनिक आणि लवचिक होणार आहे.
