New World Screwworm Flesh Eating Parasite US Alert: सध्या एका भयानक परजीवी (Parasite) कीटकाची चर्चा जगभर सुरू आहे. अमेरिकेने तब्बल ६० वर्षांपूर्वी म्हणजेच १९६० च्या दशकात ज्या धोकादायक कीटकाचा संपूर्ण नायनाट केला होता, तो ‘न्यू वर्ल्ड स्क्रूवर्म’ (New World Screwworm-NWS) पुन्हा एकदा अमेरिकेत परतला आहे. ३ जून २०२६ रोजी टेक्सास (Texas) मधील एका अवघ्या ३ आठवड्यांच्या वासराच्या नाभीमध्ये या कीटकाच्या अळ्या सापडल्याने संपूर्ण अमेरिकन प्रशासन हादरले आहे.
हा केवळ एक साधा कीटक नसून जिवंत प्राण्यांच्या आणि माणसांच्या शरीरात शिरून त्यांचे मांस खाणारा एक भयानक शत्रू आहे. याला वैज्ञानिक भाषेत कोक्लिओमिया होमिनीवोराक्स (Cochliomyia hominivorax) असे म्हणतात. कोक्लिओमिया होमिनीवोराक्सचा लॅटिन अर्थ ‘माणूस खाणारा’ (man-eater) असा होतो.
काय आहे हा ‘न्यू वर्ल्ड स्क्रूवर्म’ आणि तो इतका भयानक का आहे?
- सामान्य माश्या कुजलेल्या मांसावर किंवा मृत शरीरावर अंडी घालतात. पण ‘न्यू वर्ल्ड स्क्रूवर्म’ माशी पूर्णपणे वेगळी आणि अत्यंत क्रूर आहे. ही माशी केवळ जिवंत आणि उबदार रक्ताच्या प्राण्यांच्या (Warm-blooded animals) उघड्या जखमांवर अंडी घालते.
- एखाद्या प्राण्याला लहानसे खरचटणे, कीटकाचा डंख किंवा नुकत्याच जन्माला आलेल्या वासराची नाभी (Umbilicus) या माशीला आकर्षित करण्यासाठी पुरेशी असते.
जखम मृत्यूचा सापळा का होते?
- तीक्ष्ण हुक्स (Sharp Mouth Hooks): अंड्यातून बाहेर पडलेल्या अळ्यांच्या (Larvae/ Maggots) तोंडाला स्क्रूसारखे तीक्ष्ण हुक्स असतात. या हुक्सच्या मदतीने त्या जिवंत मांसाला फाडतात आणि आत पोखरत जातात.
- जिवंत मांस खाणे: या अळ्या मृत मांस खात नाहीत, तर जिवंत पेशी आणि रक्त पिऊन मोठ्या होतात. प्राण्याच्या शरीरात या अळीने शिरकाव केला की स्क्रू फिरवल्यासारखा असह्य वेदनांचा अनुभव येतो, म्हणूनच याला ‘स्क्रूवर्म’ म्हणतात.
- दुय्यम संसर्ग (Secondary Infection): या अळ्यांमुळे जखम वेगाने मोठी आणि दुर्गंधीयुक्त होते. यामुळे बॅक्टेरियल इन्फेक्शन (संसर्ग) होऊन प्राण्याला तीव्र ताप येतो आणि वेळेवर उपचार न मिळाल्यास त्याचा अत्यंत वेदनादायक मृत्यू होतो.
माणसांनाही धोका: का वाढली आहे चिंता?
- हा परजीवी कीटक केवळ गायी-गुरांपुरता मर्यादित नाही. पाळीव प्राणी, वन्यजीव आणि दुर्दैवाने माणसेही याच्या विळख्यात येऊ शकतात. माणसांच्या शरीरावर झालेल्या लहान जखमांवरही ही माशी अंडी घालते. २०२५ साली एल साल्वाडोरमधून मॅरीलँडला परतलेल्या एका अमेरिकन नागरिकाला या स्क्रूवर्मचा संसर्ग झाल्याची पहिली मानवी केस नोंदवली गेली होती. सुदैवाने ती व्यक्ती वाचली, पण मानवी शरीरात या अळ्या डोळे, कान, नाक किंवा उघड्या जखमांमधून आत घुसून स्नायूंचे गंभीर नुकसान करू शकतात.
- CDC (Centers for Disease Control and Prevention) चा इशारा: जंगलात किंवा उघड्यावर अधिक वेळ व्यतीत करणारे, जे उघड्यावर झोपतात किंवा ज्यांचा पशुपालनाशी थेट संबंध येतो, त्यांना याचा सर्वाधिक धोका आहे.
अब्जावधी डॉलर्सचे आर्थिक संकट:
- अमेरिकेत या कीटकाचे पुनरागमन झाल्याने केवळ आरोग्याचाच प्रश्न निर्माण झालेला नाही, तर अमेरिकेच्या अब्जावधी डॉलर्सच्या पशुपालन उद्योगाला (Livestock Industry) मोठा फटका बसण्याची भीती आहे.
- टेक्सास हा अमेरिकेतील सर्वात मोठा गोवंश उत्पादक प्रांत आहे, तिथून वर्षाला १५ अब्ज डॉलर्सची उलाढाल होते. डॅलसच्या फेडरल रिझर्व्ह बँकेच्या अंदाजानुसार, १९७२ सारखा मोठा उद्रेक पुन्हा झाला, तर अमेरिकेच्या नैऋत्य भागाला ३ अब्ज डॉलर्सपेक्षा (सुमारे २५,००० कोटी रुपये) जास्त नुकसान सोसावे लागेल. यामुळे बाजारात मांसाचे आणि दुग्धजन्य पदार्थांचे भाव गगनाला भिडू शकतात.
अमेरिका या संकटाचा सामना कसा करत आहे?
अमेरिकेच्या कृषी सचिव (Agriculture Secretary) ब्रुक रोलिन्स (Brooke Rollins) यांनी परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून तातडीने पावले उचलली आहेत. संपूर्ण दक्षिण टेक्सासमध्ये हाय-अलर्ट जारी करण्यात आला असून बाधित झोनमधून प्राण्यांच्या वाहतुकीवर कडक निर्बंध लादण्यात आले आहेत.
या संकटाशी लढण्यासाठी अमेरिका एका अनोख्या आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहे:
१. ‘Sterile Fly’ तंत्रज्ञान (निर्बीज माश्यांचा प्रयोग)
या तंत्रज्ञानामध्ये प्रयोगशाळेत कोट्यवधी नर माश्यांना रेडिएशनद्वारे निर्बीज (Sterile) केले जाते. हे निर्बीज नर जंगलात किंवा शेतात सोडले जातात, तेव्हा तेथील माद्यांशी झालेल्या प्रजननातून कोणतीही नवीन अंडी किंवा अळ्या तयार होत नाहीत. परिणामी, हळूहळू या माश्यांची पिढीच संपुष्टात येते. टेक्सासच्या एडिनबर्ग येथे दर आठवड्याला कोट्यवधी अशा निर्बीज माश्या तयार करणारा एक मोठा प्रकल्प उभारला जात आहे.
२. सीमेवर तैनात ‘डिटेक्टर डॉग्ज’
यूएस-मेक्सिको सीमेवर खास प्रशिक्षित कुत्र्यांची (Detector Dogs) फौज तैनात करण्यात आली आहे. हे कुत्रे प्राण्यांच्या शरीरावरील स्क्रूवर्मच्या अळ्यांचा वास दुरूनच ओळखू शकतात. तसेच घोड्यांवर स्वार असलेले ‘टिक रायडर्स’ (Tick Riders) वन्यजीवांवर बारीक लक्ष ठेवून आहेत.
अमेरिकन राजकारणात उफाळला वाद!
- या जीवघेण्या कीटकाच्या प्रवेशामुळे अमेरिकेत अंतर्गत राजकीय वादही पेटला आहे. टेक्सासचे कृषी आयुक्त सिड मिलर (Sid Miller) यांनी फेडरल सरकारच्या आणि कृषी मंत्रालयाच्या भूमिकेवर तीव्र शब्दांत टीका केली आहे.
- “फेडरल सरकारने खूप संथ गतीने काम केले. केवळ निर्बीज माश्या सोडण्याच्या अपूर्ण उपायावर अवलंबून राहिल्याने हा कीटक मेक्सिकोमधून ११०० मैलांचा प्रवास करून थेट टेक्सासमधे घुसला. सरकारने सर्व उपलब्ध शस्त्रे वापरून युद्धपातळीवर यावर नियंत्रण मिळवायला हवे होते,” असे सिड मिलर यांनी म्हटले आहे.
- तर दुसरीकडे, ब्रुक रोलिन्स यांनी दावा केला आहे की घाबरण्याचे काहीही कारण नाही, कारण सध्या फक्त एकाच वासरामध्ये हा संसर्ग आढळला असून परिस्थिती पूर्णपणे नियंत्रणात आहे.
जैविक धोक्याचे बदलते स्वरूप
गेल्या दोन वर्षांत (२०२३ पासून) हा कीटक पनामा, कोस्टा रिका, निकारागुआ आणि मेक्सिको पार करत थेट अमेरिकेत पोहोचला आहे. हवामान बदल आणि जनावरांची अनधिकृत वाहतूक यामुळे हे संकट वेगाने पसरत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. भारतासारख्या कृषीप्रधान देशांसाठीही अशा परदेशी कीटकांचे पुनरागमन हे एक मोठे संकट ठरू शकते. कारण जैव-सुरक्षा (Biosecurity) ही भविष्यातील सर्वात महत्त्वाची लढाई ठरणार आहे.
