Flight Lieutenant Dilip Parulkar during the 1971 War India Pakistan: डिसेंबर १९७१ मधील भारत-पाकिस्तान ऐतिहासिक युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर शत्रूच्या हद्दीत कैद झालेले भारतीय हवाई दलाचे वीर फ्लाईट लेफ्टनंट दिलीप परुळकर (Flight Lieutenant Dilip Parulkar) यांनी पाकिस्तानी तुरुंगाचा कडक बंदोबस्त भेदून केलेल्या अद्भूत पलायनाची ही थरारक शौर्यगाथा आज प्रत्येक भारतीयाचा ऊर अभिमानाने भरून आणणारी आहे.
जल्लोष सुरू होता…
डिसेंबर १९७१… भारत आणि पाकिस्तानमधील अवघे १३ दिवसांचे युद्ध संपले होते. पूर्व पाकिस्तानात पाकिस्तानला गुडघे टेकावे लागले होते आणि जगाच्या नकाशावर ‘बांगलादेश’ नावाचे नवीन राष्ट्र जन्माला आले होते. भारताने ९३,००० हून अधिक पाकिस्तानी सैनिकांना युद्धकैदी (POW) म्हणून ताब्यात घेतले होते. संपूर्ण भारतात या ऐतिहासिक विजयाचा जल्लोष सुरू होता…
मायदेशी परतण्याची खात्री नव्हती
परंतु, पश्चिम आघाडीवर शत्रूशी लढताना पकडल्या गेलेल्या काही भारतीय सैनिकांसाठी हे युद्ध अद्याप संपले नव्हते. युद्धबंदीची घोषणा झालेली असली, तरी पाकिस्तानच्या तुरुंगात डांबलेल्या या वीरांना आपण मायदेशी परतू शकू की नाही, याची कोणतीही शाश्वती नव्हती. या अंधाऱ्या आणि कडक बंदोबस्त असलेल्या कैदेत एक असा भारतीय फायटर पायलट होता, ज्याने केवळ सुटकेची वाट पाहत न बसता, अशक्य वाटणारी गोष्ट करायचे ठरवले. पाकिस्तानच्या तुरुंगातून पळून जाण्याचा निर्णय घेतला. हे धाडसी व्यक्तिमत्त्व म्हणजेच भारतीय हवाई दलाचे फ्लाईट लेफ्टनंट दिलीप परुळकर (Flight Lieutenant Dilip Parulkar).
शत्रूच्या हद्दीत कोसळले विमान आणि नशिबी कैद
१९७१ च्या युद्धात भारतीय हवाई दलाच्या (IAF) वैमानिकांनी पाकिस्तानच्या लष्करी छावण्या, रडार केंद्रे आणि हवाई तळांवर अत्यंत धाडसी आणि अचूक हवाई हल्ले चढवले होते. जमिनीच्या अगदी जवळून (Low-level attack) विमाने उडवून शत्रूचा वेध घेणे हे काम अत्यंत जोखमीचे होते, कारण शत्रूच्या ‘अँटी-एअरक्राफ्ट’ तोफा सतत आग ओकत होत्या…
युद्धकैद्यांच्या छावणीत
याच दरम्यान, सुखोई (Sukhoi Su-7) सारखे प्रगत लढाऊ विमान उडवणारे फ्लाईट लेफ्टनंट दिलीप परुळकर यांच्यावर पाकिस्तानच्या ‘शोरकोट रोड’ हवाई तळावर हल्ला करण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. डिसेंबर १९७१ मधील या मोहिमेदरम्यान शत्रूचा एक तोफगोळा परुळकर यांच्या विमानाला लागला. विमान कोसळत असताना परुळकर यांनी अत्यंत समयसूचकतेने ‘इजेक्ट’ (Eject – विमानातून बाहेर उडी मारणे) केले. ते सुरक्षितरित्या जमिनीवर उतरले खरे, पण दुर्दैवाने ते शत्रूच्या प्रदेशात होते. पाकिस्तानी लष्कराने त्यांना तातडीने अटक केली आणि एका अत्यंत सुरक्षित अशा युद्धकैदी छावणीत (POW Camp) त्यांची रवानगी केली.
तुरुंगातील ‘माइंड गेम’ आणि सुटकेचा गुप्त आराखडा
पाकिस्तानमधील युद्धकैदी छावण्यांवर लष्कराचा कडक पहारा होता. भारतीय अधिकाऱ्यांचे मनोधैर्य खच्ची करण्यासाठी त्यांची तासनतास कसून चौकशी केली जायची आणि त्यांच्या हालचालींवर प्रचंड मर्यादा होत्या. अशा कठीण परिस्थितीतही दिलीप परुळकर शांत बसले नाहीत. त्यांनी तिथेच कैदेत असलेल्या इतर दोन भारतीय अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधला, त्यात होते फ्लाईट लेफ्टनंट एम. एस. ग्रेवाल (Flight Lieutenant M.S. Grewal) आणि फ्लाईंग ऑफिसर हरीश सिंह (Flying Officer Harish Singh).
या तिघांनाही ठाऊक होते की, पळून जाण्याचा प्रयत्न फसला किंवा ते पुन्हा पकडले गेले, तर पाकिस्तानी लष्कर त्यांना थेट गोळ्या घालू शकते. परंतु, परुळकर यांनी आपल्या सहकाऱ्यांना पटवून दिले की, जितका वेळ आपण इथे घालवू, तितकी आपली सुटकेची आशा धूसर होत जाईल.
…त्यानंतर आखली एक नियोजनबद्ध योजना
पहारा आणि दिनक्रम: त्यांनी कित्येक आठवडे तुरुंगातील रक्षकांचे येण्या-जाण्याच्या वेळा, त्यांच्या सवयी आणि सुरक्षेतील त्रुटींचा अभ्यास केला.
वेषांतर आणि भूगोल: त्यांनी गुप्तपणे स्थानिक पाकिस्तानी नागरिकांचे कपडे मिळवण्याचा प्रयत्न केला आणि पाकिस्तानच्या भूगोलाचा अंदाज लावला.
नकाशा आणि उद्दिष्ट: पाकिस्तानमधून थेट भारतात येणे अशक्य होते कारण सीमेवर कडक पहारा होता. त्यामुळे त्यांनी एक अद्भूत मार्ग निवडला… तुरुंगातून पळून वायव्येकडे असलेल्या अफगाणिस्तानच्या (Afghanistan) सीमेत प्रवेश करायचा! एकदा का अफगाणिस्तानात पोहोचलो की, तिथल्या भारतीय दूतावासाच्या मदतीने मायदेशी परतता येईल, असा हा धाडसी प्लॅन होता.
ती काळोखी रात्र आणि अद्भूत पलायन
सर्व तयारी पूर्ण झाल्यावर, एका काळोख्या रात्री या तिन्ही भारतीय वीरांनी तुरुंगाच्या तटबंदीमधील सुरक्षेची ढिलाई शोधून तिथून यशस्वीपणे पळ काढला. चित्रपट किंवा कादंबरीतील हेरगिरीप्रमाणे त्यांच्याकडे कोणतीही आधुनिक उपकरणे, नकाशे, पुरेसे पैसे किंवा रसद नव्हती. त्यांच्याकडे होते ते फक्त अफाट धैर्य आणि ‘इम्प्रोव्हायझेशन’ (Improvisation- अर्थात काळवेळ पाहून त्यानुसार निर्णय घेण्याची क्षमता).
तुरुंगातून बाहेर पडल्यानंतरचा प्रवास हा एखाद्या थरारक सिनेमापेक्षा कमी नव्हता. पाकिस्तानच्या लष्करी चौक्या, पोलीस आणि संशयित नागरिकांच्या नजरा चुकवत हे तिघे उत्तर-पश्चिम दिशेने चालू लागले. त्यांनी तिथल्या स्थानिक उर्दू भाषक लोकांमध्ये मिसळण्याचा प्रयत्न केला. एखाद्याने चौकशी केलीच, तर पकडले जाऊ नये म्हणून अत्यंत सावधपणे उत्तर देण्याचे कसब त्यांनी आत्मसात केले होते. अत्यंत कमी अन्नावर आणि पाण्याचा वापर करून ते सलग काही दिवस चालत राहिले.
स्वातंत्र्याच्या अगदी जवळ आणि पुन्हा अटक
या कथेतील सर्वात थक्क करणारी गोष्ट म्हणजे, हे तिन्ही भारतीय अधिकारी कोणत्याही वाहनाशिवाय, केवळ पायी चालत पाकिस्तानच्या हद्दीतून थेट अफगाणिस्तानच्या सीमेजवळील भागात पोहोचले होते. त्यांनी शेकडो किलोमीटरचे अंतर अत्यंत हुशारीने पार केले होते. परंतु, नियतीच्या मनात काही वेगळेच होते. अफगाणिस्तानची सीमा अवघ्या काही किलोमीटरवर असताना, त्यांच्या संशयास्पद हालचाली आणि भाषा यामुळे स्थानिक पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांना त्यांच्यावर संशय आला. त्यांची कसून चौकशी करण्यात आली आणि अखेर त्यांची खरी ओळख उघड झाली. सीमेच्या उंबरठ्यावरून या तिन्ही वीरांना दुर्दैवाने पुन्हा अटक करण्यात आली आणि परत कडक सुरक्षेत तुरुंगात पाठवण्यात आले.
ते पुन्हा पकडले गेले असले, तरी या घटनेने संपूर्ण पाकिस्तानी लष्कराला हादरवून सोडले होते. शत्रूच्या देशात, युद्धकाळात, कोणतीही मदत नसताना एका तुरुंगातून पळून थेट आंतरराष्ट्रीय सीमेपर्यंत मजल मारणे, या भारतीय अधिकाऱ्यांच्या अचाट धाडसाचे कौतुक खुद्द तिथल्या काही कैद्यांनी आणि नंतर भारतीय लष्करी वर्तुळात मोठ्या प्रमाणावर झाले.
मायदेशी पुनरागमन आणि यशाचे विश्लेषण
या ऐतिहासिक मोहिमेच्या यशामागे अदम्य इच्छाशक्ती, सूक्ष्म नियोजन आणि अतुलनीय मानसिक बळ या तीन महत्त्वाच्या गोष्टी दिसून येतात. परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी पराभव मान्य न करता सातत्याने लढा देत राहण्याची प्रेरणा या मोहिमेतून मिळते. भावनेच्या आहारी न जाता, अनेक आठवडे शत्रूच्या सुरक्षेतील त्रुटींचा आणि भौगोलिक परिस्थितीचा अत्यंत बारकाईने अभ्यास करून केलेले सूक्ष्म नियोजन हे या यशाचे मुख्य गमक होते. कोणत्याही आधुनिक शस्त्रास्त्रांची साथ नसताना, केवळ अद्वितीय बुद्धिमत्ता आणि धैर्याच्या जोरावर शत्रूच्याच भूमीत शेकडो किलोमीटरचा प्रवास यशस्वी करणे, हे त्यांच्या पराकोटीच्या मानसिक बळाची साक्ष देते. थोडक्यात सांगायचे तर, ही मोहीम आपल्याला प्रतिकूल परिस्थितीवर बुद्धी आणि कौशल्याने मात करण्याचा एक उत्तम बोध देते.
१९७२ च्या ‘शिमला करारा’नंतर (Simla Agreement) दोन्ही देशांमधील युद्धकैद्यांची अदलाबदल सुरू झाली. त्यानुसार फ्लाईट लेफ्टनंट दिलीप परुळकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांची सुखरूप भारतात सुटका करण्यात आली. मायदेशी परतल्यानंतर हवाई दलाच्या वर्तुळात या थरारक पलायनाची गोष्ट मोठ्या अभिमानाने सांगितली जाऊ लागली.
पडद्यावर अजरामर झालेली गाथा
दिलीप परुळकर यांची ही कथा कोणत्याही मैदानातील युद्धापेक्षा किंवा थेट गोळीबारापेक्षा वेगळी आहे, कारण हा लढा मानसिक पातळीवरचा होता. कैदेत गेल्यानंतरही ‘शरण न जाण्याची’ आणि स्वातंत्र्यासाठी शेवटपर्यंत लढण्याची वृत्ती या कथेतून दिसून येते. याच अविश्वसनीय आणि ऐतिहासिक घटनेवर प्रेरित होऊन २०२३ साली द ग्रेट इंडियन एस्केप’ (The Great Indian Escape) नावाचा हिंदी चित्रपटही प्रदर्शित करण्यात आला. त्यांचा हा सारा प्रवास केवळ अंगावर काटा आणणारा असाच होता!
