Essential guide on Foot Health Warning Signs and their connection to heart and kidney failure: अनेकदा आपण पायांची सूज किंवा वेदनांना साधे दुखणे समजून सोडून देतो, परंतु तज्ज्ञांच्या मते, शरीरातील महत्त्वाचे अवयव जसे की हृदय, किडनी आणि यकृत बिघडण्यापूर्वी पाय आपल्याला धोक्याचे संकेत देत असतात. शरीर एका वाहनासारखे काम करत असते. इंजिन म्हणजेच हृदय बिघडले की त्याचा परिणाम चाकांवर म्हणजेच पायांवर दिसून येतो. पाय हे आपल्या आरोग्याची स्थिती दर्शवत असतात. पायांमध्ये होणारे किरकोळ बदलही भविष्यातील मोठ्या संकटाची नांदी ठरू शकतात. पायाशी संबंधित ६ लक्षणांकडे वेळीच लक्ष दिल्यास आपण संभाव्य धोका टाळू शकतो, असे बंगळुरूतील एस्टर आरव्ही हॉस्पिटलचे रक्तवहिन्यासंबंधी आणि एंडोव्हॅस्कुलर सर्जन डॉ. ए. अरुण कुमार यांनी सांगितले.
१. पायांवर वारंवार सूज येणे
पायाच्या घोट्याजवळ, पोटरीवर किंवा तळपायाला सूज येणे ही एक सामान्य बाब असली तरी, त्यामागील कारणे मात्र अत्यंत गंभीर असू शकतात. डॉ. कुमार म्हणाले, जेव्हा शरीरातील रक्ताचा किंवा लसिकाचा प्रवाह विस्कळीत होतो, तेव्हा उतींमध्ये ‘एडेमा’ नावाचा द्रव साठू लागतो. हृदयाकडून शरीराला रक्त पुरवठा व्यवस्थित होत नसेल, तर ‘एडेमा’ हा द्रव पदार्थ गुरूत्वाकर्षणामुळे पायांच्या खालच्या भागात साठू लागतो. त्यामुळे पायाला सूज येते. किंवा पायाच्या शिरांमध्ये रक्ताची गाठ तयार होते. किडणीचे गंभीर आजार किंवा यकृताचा ‘सिरोसिस’ हा आजार झाल्यास देखील पायांवर सूज येते. जर पायांवर अचानक सूज आली असेल व श्वास घेण्यास त्रास होत असेल, तर घरगुती उपचार न करता त्वरित रूग्णालयात जाऊन उपचार करावेत, असे डॉ. कुमार यांनी हिंदुस्तान टाइम्सशी बोलताना सांगितले.
२. पाय सतत गार पडणे
हिवाळ्यात पाय थंडगार पडणे स्वाभाविक आहे. परंतु, जर थंड वातावरण नसेल किंवा मोजे घालूनही तुमचे पाय थंड राहत नसतील, तर मात्र हा धोक्याचा इशारा आहे. या परिस्थितीत ‘पेरिफेरल आर्टरी डिसीज’ (PAD) या आजाराचे हे लक्षण असू शकते. ‘पेरिफेरल आर्टरी डिसीज’ हा आजार झाल्यास पायांना रक्तपुरवठा करणाऱ्या धमन्यांमध्ये ‘प्लाक’ (चरबीयुक्त पदार्थ) साठतो. त्यामुळे रक्ताभिसरण मंदावते व पायांना पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही. ‘पेरिफेरल आर्टरी डिसीज’ या आजारामुळे हृदयविकाराचा तीव्र झटका किंवा ब्रेन स्ट्रोक येऊ शकतो. यामुळे जीव गमवावा लागू शकतो. धूम्रपान करणारे, अॅनिमिया असलेले किंवा हायपोथायरॉईडीझमच्या रूग्णांना याचा सर्वाधिक धोका असतो, असे डॉ. कुमार यांनी सांगितले.
३. रात्रीच्या वेळी पायात गोळे येणे
दिवसभराच्या कामानंतर रात्री झोपताना अचानक पायाचा गोळा येणे (Cramps) ही अत्यंत वेदनादायक स्थिती असते. स्नायूंचे आकुंचन होऊन पायात आलेला गोळा आपल्याला काही क्षण हतबल करतो. शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी झाल्यास (Dehydration) किंवा काही औषधांच्या दुष्परिणामांमुळे शरीरातील मॅग्नेशियम, पोटॅशियम किंवा कॅल्शियमचे प्रमाण बिघडते. कधीतरी पायात गोळे येणे ही सामान्य बाब आहे, परंतु, जर सतत पायात गोळे येत असतील तर रक्ताभिसरण किंवा नसांशी संबंधित समस्या उद्भवू शकतात. नसांची तपासणी करण्यासाठी नर्व्ह कंडक्शन टेस्ट करणे हिताचे ठरते, असे डॉ. कुमार म्हणाले.
४. त्वचेचा रंग बदलणे आणि जखमा लवकर न भरणे
पायांच्या खालच्या भागातील त्वचेचा रंग तांबूस-तपकिरी किंवा जांभळा होणे ही केवळ सौंदर्याशी संबंधित समस्या नाही. जेव्हा पायाच्या शिरांपासून रक्त हृदयाकडे व्यवस्थितपणे सरकू शकत नाही, तेव्हा रक्त पायात एकाच ठिकाणी साठून राहते. याला ‘क्रोनिक वेनस इन्सफिशियन्सी’ (CVI) असे म्हणतात. साठलेल्या रक्तातील ‘हेमोसिडेरिन’ नावाचे घटक त्वचेखाली जमा झाल्याने त्वचेचा रंग बदलतो.
जेव्हा पायांच्या शिरा रक्ताचा परतीचा प्रवास (हृदयाकडे) व्यवस्थित करू शकत नाहीत, तेव्हा रक्त एकाच ठिकाणी साठून राहते. याला ‘क्रोनिक वेनस इन्सफिशियन्सी’ (CVI) म्हणतात. साठलेल्या रक्तातील ‘हेमोसिडेरिन’ नावाचे घटक त्वचेखाली जमा झाल्याने त्वचेचा रंग बदलतो. जर पायाला झालेली छोटी जखम, पडलेली चीर किंवा फोड ७ ते १० दिवसांत भरून येत नसेल, तर ती धोक्याची घंटा आहे. मधुमेहामुळे (डायबिटिज) रक्ताभिसरण आणि रोगप्रतिकारशक्ती दोन्ही मंदावतात, ज्यामुळे साध्या जखमेचे रूपांतर ‘गँगरीन’ मध्ये होऊन पाय कापण्याची वेळ येऊ शकते.
५. मुंग्या येणे किंवा पाय सुन्न पडणे
पायांमध्ये सुया टोचल्यासारखे वाटणे किंवा पाय सतत बधीर होणे हे ‘डायबेटिक न्यूरोपॅथी’ चे मुख्य लक्षण आहे. रक्तातील साखरेचे प्रमाण सतत जास्त राहिल्यामुळे पायांच्या सूक्ष्म नसांना कायमस्वरूपी इजा पोहोचते. यामुळे वेदनांची जाणीव कमी होते, परिणामी रुग्णाला पायाला जखम झाली तरी समजत नाही. वैद्यकीय संशोधनानुसार, पाय सुन्न होणे हे भविष्यातील हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी आजारांचे एक महत्त्वाचे सूचक मानले जाते.
६. अचानक आलेली लाली आणि उष्णता
पायाचा एखादा भाग अचानक लालसर होणे किंवा सूज येणे आणि स्पर्श केल्यास तो भाग गरम लागणे हे ‘डीप वेन थ्रोम्बोसिस’ (DVT) चे लक्षण असू शकते. डीव्हीटी म्हणजे पायाच्या खोलवर असलेल्या शिरेमध्ये रक्ताची गाठ तयार होते. जर ही गाठ सुटली आणि रक्ताभिसरणाद्वारे फुफ्फुसांपर्यंत येऊन पोहोचली, तर ती ‘पल्मोनरी एम्बोलिझम’ (Pulmonary Embolism) निर्माण करते, जे तात्काळ मृत्यूचे कारण ठरू शकते. जे लोक नुकत्याच झालेल्या शस्त्रक्रियेमुळे बेडवर आहेत, ज्यांचा प्रवास बराच काळ एकाच जागेवर बसून झाला आहे किंवा जे खूप वेळ हालचाल करत नाहीत, त्यांना हा धोका जास्त असतो.
तज्ज्ञांचा सल्ला: काय करावे?
डॉ. अरुण कुमार यांच्या मते, या समस्या टाळण्यासाठी काही मूलभूत सवयी लावणे गरजेचे आहे:
१. पायांची तपासणी: रोज रात्री झोपण्यापूर्वी स्वतःच्या पायांची आरशात किंवा हाताने तपासणी करा (रंग बदलणे, जखमा इत्यादी).
२. व्यायाम: घोट्याशी संबंधित पायाच्या व्यायामामुळे (Ankle examination & movement) पीएडीचा धोका लवकर ओळखता येतो.
३. पाणी आणि आहार: योग्य प्रमाणात पाणी पिणे आणि इलेक्ट्रोलाइट्स राखण्यासाठी सकस आहार घेणे.
४. वैद्यकीय सल्ला: वरीलपैकी कोणतेही लक्षण सतत जाणवत असल्यास, विलंब न करता ‘व्हॅस्कुलर सर्जन’चा सल्ला घ्यावा.
आपले पाय हे केवळ हालचालीचे साधन नसून ते आपल्या आरोग्याचे ‘अलार्म’ आहेत. पाय देत असलेल्या संकेतांकडे लक्ष दिले, तर अनेक गंभीर आजारांचे निदान सुरुवातीच्या टप्प्यातच होऊ शकते. पाय निरोगी असतील तर जीवनही निरोगी जगता येते.
