history of Indian cinema theatre: मुंबईतील वांद्रे येथील प्रसिद्ध गेयाटी-गॅलेक्सी चित्रपटगृह ७ सप्टेंबर २०२६ रोजी अचानक बंद पडलं. ‘हनुमान अंश’चं प्रदर्शन न केल्यावरून काही जणांनी चित्रपटगृहासमोर गोंधळ घातल्यानंतर पोलीस अधिकाऱ्यांनी चित्रपटगृहाला भेट दिली. पोलिसांनी तपासणी केली असता त्याच्या परवान्याचे २०२१-२०२२ पासून नूतनीकरणच झालं नसल्याचं समोर आलं. मात्र व्यवस्थापनाच्यावतीने जी ७ मल्टिप्लेक्सचे कार्यकारी संचालक मनोज देसाई यांनी विद्युत पुरवठा करणाऱ्या तारा जळल्याचं सांगून दुरुस्तीनंतर लवकरच चित्रपटगृह पुन्हा सुरू होईल असे सांगितले. कारण काहीही असो, पन्नास वर्षांहून जुन्या असलेल्या या टॉकीजचे पडदे बंद झाल्याने मुंबईकर निराश झाले आहेत.
मुंबईतील भायखळा-नागपाडा परिसरातलं ‘अलेक्झांड्रा सिनेमा’ २००७ पासून बंद आहे. या जागेवरील चित्रपटगृहाचं आरक्षण हटवून तिथे निवासी संकुल उभारण्याचा प्रस्ताव आल्याने त्यावरून वाद उफाळला आहे. जुने चित्रपटगृह नामशेष होण्याचं संकट आजही कायम आहे, हेच यावरून स्पष्ट होतं. चित्रपटगृहांच्या या शतकोत्तर प्रवासाकडे वळण्याआधी, ज्या सोनेरी युगाने हे रुपेरी पडदे जिवंत केले, त्या भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासाची पानं उलटून पाहणं गरजेचं आहे.
भारतीय चित्रपटसृष्टीचा इतिहास :
चित्रपटगृहांचा हा प्रवास समजून घेण्याआधी ज्या चित्रपटांमुळे हे चित्रपटगृह गाजले त्यांचा थोडक्यात इतिहास समजून घेऊया. १९१३ साली दादासाहेब फाळके यांच्या ‘राजा हरिश्चंद्र’पासून सुरू झालेला हा प्रवास पुढच्या दोन दशकांत मूकपटांचाच राहिला. पौराणिक कथांवर आधारित चित्रपट, पडद्यामागे प्रत्यक्षात वाजणारी वाद्य आणि सोबत संवाद वाचून दाखवणारा निवेदक. याच काळात पुण्यात प्रभात फिल्म कंपनी, कलकत्यात न्यू थिएटर्स आणि मुंबईत बॉंबे टॉकीज असे प्रचंड मोठे स्टुडिओज उभे राहिले, त्यांनी चित्रपट निर्मितीला सुरुवात केली. १९३१ सालच्या ‘आलम आरा’ने बोलपटाचं (टॉकीज) युग सुरू झालं आणि हिंदीशिवाय, बंगाली, तमिळ, तेलगू, मराठीसह अनेक भाषांमध्ये बोलपट तयार व्हायला सुरुवात झाली. त्याच साली पहिला मराठी बोलपट ‘अयोध्येचा राजा’ प्रदर्शित झाला.
स्वातंत्र्योत्तर काळ हा हिंदी चित्रपट सृष्टीचा सुवर्णकाळ मानला जातो. राज कपूर, गुरुदत्त, बिमल रॉय यांसारख्या दिग्दर्शकांनी आणि कलाकारांनी सामाजिक आशय आणि उत्कृष्ट संगीत यांची सांगड असलेले चित्रपट दिले. सत्तर-ऐंशीच्या दशकात अमिताभ बच्चन यांच्या ‘अँग्री यंग मॅन’ प्रतिमेने बॉक्स ऑफिसवर राज्य केलं, तर याच सुमारास दाक्षिणात्य आणि इतर प्रादेशिक चित्रपटसृष्टीही मोठ्या प्रमाणावर बहरल्या. १९९० च्या दशकात मल्टिप्लेक्स संस्कृती आली आणि सध्या भारत हा जगात सर्वाधिक चित्रपटनिर्मिती करणारा देश आहे.
चित्रपटगृहांना टॉकीज का म्हणतात?
इंग्रजीत बोलपट म्हणजे ‘टॉकीज पिक्चर’, आणि तिथूनच पुढे लोक अशा बोलपटांना ‘टॉकी’ असं संबोधायला लागले. मूकपट दाखवणारे जुने ‘सिनेमा हॉल’ किंवा ‘पिक्चर पॅलेस’हून वेगळी ओळख दाखवण्यासाठी अनेक मालकांनी आपल्या नव्या ध्वनी-चित्रपट दाखवणाऱ्या इमारतींना ‘टॉकीज’ हे नाव जोडलं. पुढच्या काही वर्षांमध्ये बोलपटांची इतकी लाट आली की, एकेकाळचं ‘सिनेमा’ हे नाव मागे पडून सर्वसामान्य भाषेत ‘टॉकीज’ हाच शब्द रूढ झाला आणि आजही महाराष्ट्रात आणि भारतभर अनेक जुनी चित्रपटगृहं याच नावाने ओळखली जातात.
वॉटसन हॉटेल आणि पहिले खेळ :
ही गोष्ट आहे ७ जुलै १८९६ची! मुंबईतल्या वॉटसन हॉटेलमध्ये फ्रेंच ल्युमिए बंधूंचा सहाय्यक मारियस सिस्टीयर याने एका रुपयाच्या तिकिटावर ल्युमिए बंधूंना काही चित्रपट दाखवले. या चित्रपटांचे बहुतांश प्रेक्षक हे ब्रिटिश अधिकारी होते आणि चित्रपटातील हलणारी, चालणारी माणसं पडद्यावर बघून ते चकित झाले. पॅरिसमध्ये सिनेमा जन्मल्यानंतर अवघ्या सात महिन्यांत भारतात सिनेमाची ओळख झाली. काही दिवसांतच नॉव्हेल्टी थिएटरमध्ये सर्वसामान्य भारतीय प्रेक्षकांसाठीही खेळ सुरू झाले.
कलकत्त्याचा एल्फिन्स्टन पॅलेस
कलकत्त्यात जमशेदजी फ्रामजी मादन नावाच्या पारशी व्यावसायिकाने मैदानावर बायोस्कोपचे तंबू उभारायला सुरुवात केली. त्यांनी भारतात ‘टेंट सिनेमा’ची सुरुवात केली. १९०७ साली त्यांनी याच जागी एल्फिन्स्टन पिक्चर पॅलेस उभारलं, जे भारतात बांधलेलं पहिलं चित्रपटगृह मानलं जातं. पुढे याच थिएटरचं नाव ‘मिनर्व्हा’ आणि नंतर चार्ली चॅप्लिन सन्मानार्थी ‘चॅप्लिन सिनेमा’ असं ठेवण्यात आलं. राजकीय अस्थैर्यामुळे तोट्यात गेलेलं हे भव्य थिएटर अखेर २००३ साली कायमस्वरूपी बंद झालं.
गिरगावातलं कोरोनेशन सिनेमॅटोग्राफ :
मुंबईतल्या गिरगाव भागात नारायण चाळीत १९१२ साली कोरोनेशन सिनेमॅटोग्राफ अँड व्हरायटी हॉल उभारला गेला. इथे ‘राजा हरिश्चंद्र’ आणि मराठी नाटकावर आधारित ‘पुंडलिक’सारखे चित्रपट प्रदर्शित करण्यात आले. त्यापलीकडे नृत्य विनोदी सादरीकरण आणि विदेशी कसरतीही व्हायच्या; मनोरंजनाचं हे सर्वंकष केंद्र होतं. दादासाहेब फाळके यांनी १९१३ साली ‘राजा हरिश्चंद्र’ हा पहिला भारतीय कथापट बनवला आणि तिथून भारतीय चित्रपटसृष्टीचा खरा प्रवास सुरू झाला.
रीगल सिनेमा : वातानुकूलित युगाची सुरुवात
१४ ऑक्टोबर १९३३ रोजी कुलाबा भागात रीगल सिनेमा सुरू झालं. या चित्रपटगृहात पहिला प्रदर्शित झालेला चित्रपट म्हणजे लॉरेल-हार्डीचा ‘द डेव्हिल्स ब्रदर.’ फ्रामजी सिधवा यांनी बांधलेलं आणि प्रसिद्ध वास्तुविशारद चार्ल्स स्टीव्हन्स (व्हिक्टोरिया टर्मिनसचे रचनाकार एफ. डब्ल्यू. स्टीव्हन्सचे पुत्र) यांनी रचलेलं हे थिएटर भारतातलं पहिलं वातानुकूलित चित्रपटगृह ठरलं. भूमिगत पार्किंग, लिफ्ट आणि चेकोस्लोव्हाकियन कलाकार कार्ल शारा यांनी सजवलेलं सूर्यकिरणांच्या नक्षीचं इंटीरियर त्या काळी अगदी अद्भुत होतं. आज रीगल हे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहे.
मेट्रो, इरॉस आणि लिबर्टी : आर्ट डेकोचा सुवर्णकाळ
रीगलपाठोपाठ मुंबईत आणखी भव्य टॉकीज उभी राहिली. १९३८ साली सुरू झालेलं मेट्रो सिनेमा मूळचं हॉलीवूडच्या एमजीएम स्टुडिओने चालवलं होतं आणि सत्तरच्या दशकापर्यंत तिथे फक्त हॉलीवूडपटच दाखवले जायचे. पहिला फिल्मफेअर पुरस्कार सोहळाही इथेच पार पडला. त्याच वर्षी उभं राहिलेला इरॉस सिनेमा आपल्या लाल दगडी दर्शनी भागामुळे आणि उभ्या मनोऱ्यामुळे ओळखलं जातं आणि १९४७ साली हबीब हुसेन यांनी भारताच्या स्वातंत्र्याच्या स्मरणार्थ ‘लिबर्टी’ हे नाव देऊन एक टॉकीज उभारलं; तिचं नक्षीदार जाळीकाम आणि झुलता मनोरा आजही नजर खिळवून ठेवतो.
मराठा मंदिर आणि गेयाटी-गॅलक्सी :
याच परंपरेतून पुढे मुंबईत मराठा मंदिरसारखं भव्य टॉकीज उभारलं गेलं, जिथे ‘मुगल-ए-आझम’सारखे चित्रपट वर्षानुवर्ष चालले आणि याच धाग्यातून वांद्र्यातल्या गेयाटी-गॅलक्सीचा जन्म झाला. २४ नोव्हेंबर १९७२ रोजी कॉटन किंग नरोत्तम नेन्सी आणि बांधकाम व्यावसायिक एफ. एन. दारोगा यांनी हे टॉकीज उभारलं आणि रमेश सिप्पींचा ‘सीता और गीता’ हा पहिला चित्रपट इथे झळकला. सुरुवातीला गेयटी, गॅलक्सी आणि जेमिनी अशा तीन पडद्यांची ही टॉकीजं होती. १९७९ साली कस्तुरचंद नहार यांनी ती विकत घेतली आणि आज मनोज देसाई यांच्या नेतृत्वाखाली ते आहे, जे मराठा मंदिरचे व्यवस्थापक आहेत. ग्लॅमर, जेम, गॉसिप आणि ग्रेस अशी आणखी चार छोटी थिएटर्स यात जोडली गेली आणि संकुल ‘जी-७’ म्हणून ते ओळखलं जाऊ लागलं.
वांद्रे स्टेशनला लागून असलेलं, परवडणाऱ्या तिकिटांचं हे टॉकीज बॉलीवूडच्या पहिल्या दिवसाच्या गर्दीसाठी लोकप्रिय ठरलं. ‘अमर अकबर अँथनी’ इथे पन्नास आठवडे चालला. ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे’च्या आगाऊ बुकिंगसाठी रांगा मुख्य रस्त्यापर्यंत गेल्या होत्या आणि एक किस्सा आजही आठवणीने सांगितला जातो, तो म्हणजे ‘बाजीगर’च्या वेळी खुद्द शाहरुख खान तिकीट खिडकीवर बसून प्रेक्षकांना तिकिटं विकत होता.
बदलत्या काळाची झळ :
नव्वदच्या दशकानंतर वातानुकूलित मल्टिप्लेक्स शहरात तयार व्हायला लागले आणि प्रेक्षकांची पावलं तिकडे वळू लागली. जुन्या सिंगल-स्क्रीन टॉकीजचा देखभालीचा खर्च, वाढतं भाडं आणि बदलती प्रेक्षकसंख्या यांच्याशी झगडावं लागलं. मुंबईतलं इरॉस सिनेमा २०१६ सालापासून बंद आहे, तर कलकत्त्यातलं चॅप्लिन सिनेमा जमीनदोस्त झालं आहे. रीगल आणि लिबर्टीसारखी काही थिएटर्स मात्र वारसा-दर्जामुळे आणि जुन्या प्रेक्षकांच्या प्रेमामुळे अजूनही तग धरून आहेत.
गेयाटी-गॅलक्सीनेही परवडणाऱ्या दरांमुळे आणि जुन्या प्रेक्षकवर्गाच्या आपुलकीमुळे पन्नास वर्ष पार केली. मनोज देसाई सांगतात की, “मल्टिप्लेक्स श्रीमंतांसाठी असतात, पण सामान्य कुटुंबाला परवडेल असा अनुभव देण्याची जबाबदारी आपली आहे,” म्हणूनच त्यांनी तिकीट दर वाढवण्याऐवजी अनेकदा उलट कमीच केले.
अशा या वारशाला आता परवान्याच्या तांत्रिक अडचणीने तात्पुरती खीळ बसली आहे. पण, या एका घटनेत भारतातल्या शेकडो जुन्या टॉकीजची कहाणी दडलेली आहे. वॉटसन्स हॉटेलमधल्या पहिल्या खेळापासून, कोरोनेशन-एल्फिन्स्टनच्या भव्य दिवसांतून, रीगल-मेट्रो-इरॉस-लिबर्टीच्या आर्ट डेको वैभवातून, मराठा मंदिर-गेयाटी-गॅलक्सीच्या सुवर्णकाळातून आजच्या मल्टिप्लेक्स युगापर्यंत आलेला हा प्रवास. पडदा कधी अंधारला, तरी त्यावर उमटलेल्या आठवणी पिढ्यानपिढ्या तशाच उजळत राहतात.
