मोठ्या गणेशमूर्तींच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न पुन्हा चर्चेत… उंचीवर मर्यादा हव्यात का?

गणेशमूर्तीचे नुकसान का झाले?

जळगावातील जय महाराष्ट्र मित्र मंडळाने यंदाच्या गणेशोत्सवासाठी बऱ्हाणपूर येथील मूर्तिकाराकडून १२ फूट उंचीची गणेशमूर्ती तयार करून घेतली होती. यासाठी सुमारे ४७ हजार रुपये खर्च करण्यात आल्याचे मंडळाकडून सांगण्यात आले. गणेशमूर्ती तयार झाल्यानंतर ती जळगावकडे रवाना करण्यात आली. मात्र, प्रवासादरम्यानच मूर्तीला मोठा तडा जाऊन ती दुभंगली. मूर्तीवर आवरण असल्याने हा प्रकार तत्काळ लक्षात आला नाही. जळगावमध्ये पोहोचल्यानंतर मूर्ती उघडली असता तिची अवस्था समोर आली. मंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांनी मूर्तिकाराने पूर्ण रक्कम घेतल्यानंतरही मूर्तीचे काम व्यवस्थित पूर्ण केले नसल्याचा आरोप केला आहे. मूर्ती घाईघाईने आणि ओली अवस्थेत मंडळाच्या ताब्यात देण्यात आल्याचेही पदाधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे. मोठ्या आकाराची मूर्ती तयार करताना तिच्या प्रत्येक भागाला पुरेसा वेळ देणे, ती योग्य पद्धतीने सुकवणे आणि अंतर्गत मजबुती तपासणे आवश्यक असते. या प्रक्रियेत घाई झाल्यास मूर्तीची वाहतूक करताना तडे जाण्याची शक्यता वाढू शकते. त्यामुळे या प्रकरणात मूर्ती तयार करण्याच्या प्रक्रियेपासूनच काही त्रुटी राहिल्या होत्या का, हा प्रश्न उपस्थित होत आहे.

ओल्या मूर्तीची वाहतूक कितपत योग्य?

मोठ्या गणेशमूर्तींच्या निर्मितीत सुकण्याचा कालावधी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. बाहेरून मूर्ती कोरडी दिसत असली तरी आतील भाग पूर्णपणे सुकलेला असेलच असे नाही. अशा स्थितीत लांब अंतराची वाहतूक केल्यास रस्त्यातील खड्डे, धक्के, वाहनाची कंपने आणि अचानक ब्रेक यांचा मूर्तीवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे मूर्ती पूर्णपणे स्थिर आणि वाहतुकीस योग्य झाल्याची खात्री केल्यानंतरच ती हलविणे आवश्यक आहे. मूर्तीची उंची वाढली की तिच्या वाहतुकीचे आव्हानही वाढते. वाहनाची क्षमता, मूर्तीचा समतोल, आधारासाठी वापरण्यात येणारी रचना, बांधणीची पद्धत आणि रस्त्याची परिस्थिती यांचा विचार करावा लागतो. उंच मूर्तीवर एका ठिकाणी जास्त ताण पडल्यास किंवा योग्य आधार न मिळाल्यास तिच्या संरचनेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे अशा मूर्तींच्या वाहतुकीसाठी केवळ मोठे वाहन पुरेसे नसून तांत्रिकदृष्ट्या योग्य पद्धतीचे नियोजन आवश्यक आहे. वाहतुकीदरम्यान मूर्ती झाकल्यामुळे धूळ, पाऊस किंवा अन्य बाह्य घटकांपासून संरक्षण मिळू शकते. मात्र, त्याच वेळी मूर्तीची प्रत्यक्ष स्थिती दिसत नसल्याने प्रवासादरम्यान तडे गेले आहेत का, आधार हलला आहे का किंवा मूर्तीचा समतोल बिघडला आहे का, हे लक्षात येणे कठीण होऊ शकते. त्यामुळे लांब पल्ल्याच्या वाहतुकीत ठराविक अंतराने मूर्तीची स्थिती तपासणे आवश्यक ठरते.

मोठ्या मूर्तींच्या स्पर्धेचा पुनर्विचार गरजेचा?

गणेशोत्सवात मंडळांमध्ये आकर्षक आणि भव्य मूर्ती उभारण्याची स्पर्धा दिवसेंदिवस वाढत आहे. भक्ती, कलात्मकता आणि उत्साह यामुळे मोठ्या मूर्तींना विशेष पसंती दिली जाते. मात्र, मूर्ती जितकी मोठी तितका तिच्या निर्मितीचा खर्च, वेळ, वाहतूक आणि स्थापनेची जबाबदारीही वाढते. त्यामुळे मंडळांनी मूर्तीची उंची ठरवताना केवळ आकर्षणाचा विचार न करता उपलब्ध जागा, वाहतूक व्यवस्था आणि सुरक्षिततेच्या बाबींचाही विचार करणे आवश्यक आहे. मोठ्या मूर्ती दूरवरून वाहून आणण्याऐवजी मंडपाच्या ठिकाणीच त्यांची निर्मिती करण्याचा पर्याय काही गणेशभक्तांनी सुचवला आहे. यामुळे लांब पल्ल्याची वाहतूक टाळता येऊ शकते आणि मूर्तीला अंतिम स्वरूप त्याच ठिकाणी देता येऊ शकते. विशेषतः मोठ्या आकाराच्या मूर्तींसाठी हा पर्याय भविष्यात विचारात घेता येऊ शकतो. मात्र, त्यासाठी मंडळाकडे पुरेशी जागा, आवश्यक कालावधी आणि अनुभवी मूर्तिकार उपलब्ध असणे गरजेचे आहे.

मूर्तीच्या नुकसानीची जबाबदारी कोणाची?

गणेशमूर्ती वाहतुकीदरम्यान दुभंगणे किंवा कोसळणे हा केवळ आर्थिक नुकसानाचा विषय नाही. मूर्ती उभारताना किंवा कारखान्यातून आणताना तसेच विसर्जनावेळी कोसळल्यास कार्यकर्ते आणि भाविकांच्या जीविताला धोका निर्माण होऊ शकतो. यापूर्वी मोठ्या मूर्ती कोसळून नागरिकांना जीव गमवावा लागल्याच्या घटनाही घडल्या आहेत. त्यामुळे अशा घटना घडल्यानंतर जबाबदारी निश्चित करण्यापेक्षा त्या घडूच नयेत यासाठी आधीच प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. मूर्ती ताब्यात घेण्यापूर्वी तिच्या बांधकामाची स्थिती, तडे, जोडणी, अंतर्गत आधार आणि सुकण्याची अवस्था तपासणे गरजेचे आहे. मूर्तीमध्ये काही त्रुटी आढळल्यास ती तातडीने वाहतुकीस काढण्याऐवजी मूर्तिकाराकडून आवश्यक दुरुस्ती करून घेणे योग्य ठरेल. मोठ्या रकमेचा व्यवहार झालेला असल्याने मंडळांनी मूर्तीची गुणवत्ता तपासणे आणि आवश्यक असल्यास कामाची जबाबदारी स्पष्टपणे निश्चित करणेही महत्त्वाचे ठरते.

मूर्तिकारांची जबाबदारी किती?

मूर्तिकारांसाठीही जळगावची घटना विचार करण्यासारखी आहे. मोठी गणेशमूर्ती तयार करण्याची ऑर्डर स्वीकारल्यानंतर ती वेळेत पूर्ण करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच तिची मजबुती आणि सुरक्षितता सुनिश्चित करणे आवश्यक आहे. ग्राहकाकडून पूर्ण रक्कम मिळाल्यानंतर मूर्ती घाईने ताब्यात देण्यापेक्षा ती वाहतुकीसाठी योग्य आहे की नाही, याची खात्री करणे ही मूर्तिकाराचीही जबाबदारी आहे. जळगावातील घटनेने गणेशोत्सवातील मोठ्या मूर्तींच्या आकर्षणामागील सुरक्षिततेचा महत्त्वाचा पैलू समोर आणला आहे. मूर्तीची उंची, बांधकाम, सुकण्याचा कालावधी, वाहतुकीची पद्धत आणि प्रतिष्ठापनेची व्यवस्था या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करण्याची गरज आहे. मंडळे, मूर्तिकार आणि संबंधित यंत्रणांनी परस्पर समन्वयाने सुरक्षिततेचे निकष निश्चित केले, तर अशा घटना टाळण्यास मोठी मदत होऊ शकते.
patil.jitendra@expressindia.com