Gastornis Prehistoric Bird: लोकांनी तुम्हाला कधी तुमच्या ‘चेहऱ्यावरून’ जज केलंय का? मग साडेपाच कोटी वर्षांपूर्वीच्या या पक्षाची गोष्ट नक्की वाचा!

डायनासोरच्या विनाशानंतर पृथ्वीवर निर्माण झालेल्या नव्या जगात अनेक विचित्र आणि अवाढव्य प्राणी उदयाला आले. त्यापैकीच एक होता ‘गॅस्टॉर्निस’ एक महाकाय, उडू न शकणारा प्रागैतिहासिक पक्षी. सुमारे ५.६ कोटी ते ४ कोटी वर्षांपूर्वीच्या इओसीन युगात हा पक्षी युरोप आणि उत्तर अमेरिकेच्या जंगलांमध्ये वावरत होता. जवळपास साडेसहा फूट उंची, १८० ते २०० किलो वजन, प्रचंड मोठी चोच आणि ताकदवान पाय यामुळे गॅस्टॉर्निसचे रूप एखाद्या जिवंत राक्षसासारखे वाटत असे. अनेक दशकांपर्यंत विज्ञानाच्या पुस्तकांमध्ये आणि माहितीपटांमध्ये या पक्षाला एक भयानक शिकारी म्हणून दाखवण्यात आलं. त्याच्या मोठ्या चोचीत एखादा लहान आदिम घोडा पकडलेला आहे, अशा चित्रांनी लोकांच्या मनात त्याची एक क्रूर प्रतिमा निर्माण झाली होती.

गॅस्टॉर्निस हा रक्तपिपासू शिकारी नव्हता…

परंतु, आधुनिक विज्ञानाने या पक्षाबद्दलची संपूर्ण समजच बदलून टाकली. आज शास्त्रज्ञ ठामपणे सांगतात की गॅस्टॉर्निस हा रक्तपिपासू शिकारी नव्हता, तर एक शांत, जंगलातील वनस्पतींवर जगणारा एक शाकाहारी प्राणी होता. एका शतकाहून अधिक काळ टिकून राहिलेला गैरसमज नवीन पुराव्यांमुळे पूर्णपणे खोटा ठरला.

गॅस्टॉर्निसचा शोध

गॅस्टॉर्निसचा शोध प्रथम १८५५ साली लागला. फ्रान्सचे प्रसिद्ध जीवाश्मशास्त्रज्ञ गॅस्टन प्लांटे यांना पॅरिसजवळील एका खाणीत या पक्षाचे काही जीवाश्म सापडले. त्यांच्या सन्मानार्थ या पक्षाला ‘गॅस्टॉर्निस’ म्हणजेच ‘गॅस्टनचा पक्षी’ असे नाव देण्यात आले. त्यानंतर अमेरिकेतील वायोमिंग भागात याच प्रकारच्या पक्षाचे संपूर्ण सांगाडे अधिक संख्येने सापडले. अमेरिकन संशोधकांनी त्याला ‘डायट्रिमा’ असे नाव दिले. अनेक वर्षे हे दोन वेगवेगळे पक्षी मानले गेले. परंतु, पुढील संशोधनातून हे स्पष्ट झाले की, दोन्ही अवशेष एकाच प्रजातीचे होते.

शास्त्रज्ञांनी त्याला शिकारी का मानले?

गॅस्टॉर्निसच्या सांगाड्याकडे पाहिले तर सुरुवातीच्या शास्त्रज्ञांनी त्याला शिकारी का मानले, हे सहज लक्षात येते. त्याची कवटी शरीराच्या मानाने खूप मोठी होती आणि चोच अत्यंत मजबूत व जाड होती. ती पाहून असे वाटत असे की हा पक्षी सहजपणे हाडे फोडू शकतो आणि मांस फाडू शकतो. त्याचे पायही अत्यंत जाड आणि शक्तिशाली होते. त्यामुळे हा पक्षी आपल्या शिकारीला पकडून जमिनीवर दाबत असेल, अशी कल्पना केली गेली.

नवीन पुरावे मिळाले की जुने निष्कर्ष बदलतात

त्या काळात पृथ्वीवरचे सस्तन प्राणी अजूनही लहान आकाराचे होते. काही उंदराएवढे, तर काही लहान कुत्र्याएवढे. त्यांच्या तुलनेत गॅस्टॉर्निस हा प्रचंड मोठा दिसत होता. शिवाय, दक्षिण अमेरिकेत त्याच काळात ‘टेरर बर्ड्स’ नावाचे खरे मांसाहारी आणि अत्यंत हिंस्र पक्षी अस्तित्वात होते. गॅस्टॉर्निसची शरीररचना त्यांच्यासारखी वाटत असल्यामुळे शास्त्रज्ञांनी कोणतीही शंका न घेता त्यालाही शिकारी घोषित केले.
परंतु विज्ञानात प्रत्येक निष्कर्ष हा कायमस्वरूपी नसतो. नवीन पुरावे मिळाले की, जुने निष्कर्ष बदलले जातात. गॅस्टॉर्निसबाबतही नेमके तेच झाले.

प्राचीन बदकाचा नातेवाईक

सर्वात आधी उत्क्रांतीच्या वंशावळीच्या अभ्यासातून मोठा बदल समोर आला. आधुनिक डीएनए तंत्रज्ञान आणि हाडांच्या सूक्ष्म अभ्यासातून शास्त्रज्ञांना समजले की, गॅस्टॉर्निसचा टेरर बर्ड्सशी काहीही संबंध नव्हता. टेरर बर्ड्स हे गरुड आणि शिकारी पक्षांच्या वंशाशी संबंधित होते, तर गॅस्टॉर्निस हा ‘गॅलोअन्सेरी’ या पक्षी गटाशी संबंधित होता. या गटात आजची बदके, हंस आणि कोंबड्या येतात. म्हणजेच उत्क्रांतीच्या दृष्टीने गॅस्टॉर्निस हा एका महाकाय, उडू न शकणाऱ्या प्राचीन बदकाचा नातेवाईक होता. तरीही केवळ त्याच्या नातेवाईकांमुळे तो शाकाहारी होता, असे सिद्ध होत नव्हते. त्यामुळे शास्त्रज्ञांनी त्याचा आणखी खोलवर अभ्यास सुरू ठेवला.

गॅस्टॉर्निसच्या हाडांची चाचणी

२०१४ साली या संशोधनाला निर्णायक वळण मिळाले. युरोपमध्ये सापडलेल्या गॅस्टॉर्निसच्या हाडांमधील ‘कॅल्शियम आयसोटोप’चे प्रमाण तपासण्यात आले. प्रत्येक प्राण्याच्या अन्नावरून त्याच्या शरीरातील रासायनिक घटकांचे प्रमाण ठरते. शाकाहारी आणि मांसाहारी प्राण्यांच्या हाडांमधील रासायनिक रचना वेगवेगळी असते. गॅस्टॉर्निसच्या हाडांची चाचणी केली असता त्यातील कॅल्शियमचे प्रमाण हे मांसाहारी प्राण्यांशी अजिबात जुळत नव्हते. उलट ते त्या काळातील शाकाहारी प्राण्यांसारखेच होते. यावरून स्पष्ट झाले की हा पक्षी मांस खात नव्हता.

एवढी मोठी आणि ताकदवान चोच कशासाठी?

यानंतर आणखी एक महत्त्वाचा पुरावा अमेरिकेतील वॉशिंग्टन राज्यात सापडला. तेथे ‘चकानट’ नावाच्या खडकांच्या थरांमध्ये गॅस्टॉर्निसच्या पायांचे स्पष्ट ठसे मिळाले. या ठशांचा अभ्यास केल्यावर शास्त्रज्ञांना दिसले की, त्याच्या पायांना शिकारी पक्ष्यांसारखी तीक्ष्ण आणि वक्र नखे नव्हती. त्याची नखे रुंद, बोथट आणि साधी होती. अशा प्रकारची नखे शिकार पकडण्यासाठी उपयोगी नसतात. ती फक्त चालण्यासाठी आणि वजन सांभाळण्यासाठी योग्य असतात. मग प्रश्न निर्माण झाला की, जर गॅस्टॉर्निस शिकारी नव्हता, तर त्याची एवढी मोठी आणि ताकदवान चोच कशासाठी होती?

कठीण कवचाची फळे आणि बिया फोडण्यासाठी चोच

याचे उत्तर त्या काळातील पर्यावरणात दडलेले होते. इओसीन युगात पृथ्वी आजपेक्षा खूप उष्ण होती. ध्रुवीय प्रदेशांवरही बर्फ नव्हता. युरोप आणि उत्तर अमेरिका घनदाट, उष्णकटिबंधीय जंगलांनी व्यापलेले होते. या जंगलांमध्ये कठीण कवचाची फळे, मोठ्या बिया आणि तंतुयुक्त वनस्पती मोठ्या प्रमाणात होत्या. गॅस्टॉर्निसची प्रचंड चोच ही प्रत्यक्षात मांस फाडण्यासाठी नव्हे, तर कठीण कवचाची फळे आणि बिया फोडण्यासाठी तयार झाली होती. त्याच्या चोचीमागील स्नायू अत्यंत मजबूत होते. त्यामुळे तो सहजपणे कठीण बिया फोडू शकत होता. त्याचे मोठे शरीर झाडांच्या फांद्या खाली ओढण्यासाठी आणि कठीण वनस्पती मोडण्यासाठी उपयोगी पडत असे.

प्रागैतिहासिक राक्षस नाही तर शांत आणि निरुपद्रवी

आजच्या ऑस्ट्रेलियातील ‘कैसोवरी’ पक्षी किंवा न्यूझीलंडमधील नामशेष ‘मोआ’ पक्ष्यांप्रमाणे गॅस्टॉर्निसही जंगलात शांतपणे फिरत असे. तो पडलेली फळे, बिया आणि वनस्पती खाऊन जीवन जगत होता. त्याची चाल संथ पण स्थिर होती. गॅस्टॉर्निसची कथा विज्ञानाच्या कार्यपद्धतीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. सुरुवातीला केवळ आकार, चोच आणि शरीररचना पाहून त्याला एक क्रूर शिकारी समजण्यात आले. पण आधुनिक संशोधन, रासायनिक विश्लेषण आणि जीवाश्म अभ्यासामुळे सत्य पूर्णपणे वेगळे निघाले. एकेकाळी ज्याला ‘प्रागैतिहासिक राक्षस’ म्हणून ओळखले जात होते, तो प्रत्यक्षात निसर्गातील एक शांत आणि निरुपद्रवी घटक होता. तो जंगलातील पर्यावरण संतुलित ठेवण्यात मदत करणारा एक महत्त्वाचा शाकाहारी पक्षी होता.

विज्ञानाचे खरे सौंदर्य..

गॅस्टॉर्निस आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा शिकवतो कोणत्याही जीवाचा स्वभाव केवळ त्याच्या आकारावरून ठरवता येत नाही. निसर्गात दिसणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीमागे एक वेगळी कथा असते. विज्ञानाचे खरे सौंदर्यही याच गोष्टीत आहे की, ते सतत प्रश्न विचारते, नवीन पुरावे शोधते आणि सत्य समोर आले की स्वतःच्या जुन्या चुका मान्य करून त्या दुरुस्त करते. आज गॅस्टॉर्निस हा केवळ एक जीवाश्म नाही, तर विज्ञानाच्या प्रामाणिकपणाचे आणि ज्ञानाच्या सतत बदलणाऱ्या स्वरूपाचे एक जिवंत प्रतीक ठरला आहे.