–डॉ. देवदत्त पोखरकर
Glossopteris fossil proving continental drift theory: पृथ्वीच्या इतिहासात काही अशा वनस्पती आणि प्राणी होऊन गेले आहेत, ज्यांनी केवळ त्या काळातील परिसंस्थेवरच नव्हे, तर आधुनिक विज्ञानाच्या विचारसरणीवरही खोलवर प्रभाव टाकला. ‘ग्लोसोप्टेरिस इंडिका’ ही त्यापैकीच एक विलक्षण प्राचीन वनस्पती होती. आज जर तुम्ही भारतातील एखाद्या कोळशाच्या खाणीमधून मिळालेला काळाकुट्ट कोळशाचा तुकडा हातात घेतला, तर त्यामध्ये कदाचित कोट्यवधी वर्षांपूर्वीच्या या प्राचीन जंगलांचे दाबामुळे जतन झालेले अवशेष लपलेले असू शकतात. साध्या दिसणाऱ्या या वनस्पतीने मानवाला पृथ्वीवरील खंडांच्या हालचालींचे रहस्य समजावून सांगितले, औद्योगिक युगाला ऊर्जा पुरवली आणि पृथ्वीच्या उत्क्रांतीच्या इतिहासावर स्वतःची कायमची छाप उमटवली.
ग्लोसोप्टेरिस
‘ग्लोसोप्टेरिस’ हे नाव ग्रीक भाषेतील ‘ग्लोसा’ म्हणजे ‘जीभ’ या शब्दावरून आले आहे. या वनस्पतीची पाने जिभेसारखी लांबट आणि टोकदार आकाराची असल्यामुळे तिला हे नाव देण्यात आले. ही एक काष्ठयुक्त, बिया निर्माण करणारी अनावृतबीजी वनस्पती होती. आजपासून साधारण २९.९ ते २५.१ कोटी वर्षांपूर्वीच्या पर्मियन कालखंडात या वनस्पतींनी दक्षिण गोलार्धातील विस्तीर्ण प्रदेशांवर आपले अधिराज्य गाजवले होते. त्या काळात पृथ्वीवरील हवामान आजच्या तुलनेत खूप वेगळे होते. विशाल दलदली, दमट जंगले आणि थंड समशीतोष्ण हवामान यामुळे ग्लोसोप्टेरिससाठी अत्यंत अनुकूल वातावरण तयार झाले होते.
ग्लोसोप्टेरिसचे जीवाश्म जगभर का सापडतात?
भारत, दक्षिण आफ्रिका, ऑस्ट्रेलिया, दक्षिण अमेरिका आणि अगदी अंटार्क्टिकामध्येही या वनस्पतींचे जीवाश्म मोठ्या प्रमाणात सापडतात. हीच गोष्ट विज्ञानासाठी सर्वात मोठे कोडे ठरली. कारण आज हे सर्व खंड एकमेकांपासून हजारो किलोमीटर अंतरावर आहेत. मग एकाच प्रकारची वनस्पती इतक्या दूरवर कशी काय अस्तित्वात होती? २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला पृथ्वीच्या रचनेबद्दल शास्त्रज्ञांमध्ये मोठी चर्चा सुरू होती. काहींचे मत होते की पृथ्वीवरील खंड कायम एकाच जागी स्थिर आहेत. तर काही जणांचा असा विश्वास होता की खंड हळूहळू सरकत असतात. या वादात ग्लोसोप्टेरिसने निर्णायक भूमिका बजावली.
ग्लोसोप्टेरिसच्या जंगलांचे जीवाश्मही पृथ्वीभर पसरले
ग्लोसोप्टेरिसच्या जीवाश्मांचा अभ्यास करताना शास्त्रज्ञांना एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात आली. भारत, दक्षिण आफ्रिका आणि ऑस्ट्रेलियात सापडलेल्या पानांच्या ठशांमध्ये अत्यंत आश्चर्यकारक साम्य होते. त्यांच्या शिरांची रचना, आकार आणि बनावट जवळजवळ सारखीच होती. एवढेच नव्हे, तर या वनस्पतीच्या बिया जड आणि वजनदार असल्यामुळे त्या महासागर ओलांडून वाहून जाणे अशक्य होते. याशिवाय ग्लोसोप्टेरिस विशिष्ट हवामानातच वाढू शकत होती. त्यामुळे ती वेगवेगळ्या खंडांवर स्वतंत्रपणे विकसित झाली असे मानणेही चुकीचे ठरत होते. या सगळ्या पुराव्यांच्या आधारे शास्त्रज्ञ एका ऐतिहासिक निष्कर्षापर्यंत पोहोचले पृथ्वीवरील हे सर्व खंड कधीकाळी एकमेकांना जोडलेले होते. या प्राचीन अखंड भूभागाला ‘गोंडवाना’ असे नाव देण्यात आले. पुढे पृथ्वीच्या टेक्टॉनिक प्लेट्सच्या हालचालींमुळे हा महासुपरखंड तुकडे तुकडे झाला आणि वेगवेगळे खंड दूर सरकत गेले. पण त्यांच्यासोबत ग्लोसोप्टेरिसच्या जंगलांचे जीवाश्मही पृथ्वीभर पसरले.
भूगर्भीय इतिहासाचे रहस्य उलगडणारी एक जिवंत किल्ली
म्हणूनच ग्लोसोप्टेरिस ही केवळ एक वनस्पती नव्हती; ती पृथ्वीच्या भूगर्भीय इतिहासाचे रहस्य उलगडणारी एक जिवंत किल्ली होती. आज आपण ‘कॉन्टिनेंटल ड्रिफ्ट थिअरी’ किंवा ‘प्लेट टेक्टॉनिक्स’ म्हणून ओळखतो, त्या सिद्धांताला सर्वात मजबूत पुराव्यांपैकी एक पुरावा ग्लोसोप्टेरिसच्या जीवाश्मांनी दिला होता. या वनस्पतीचे महत्त्व केवळ भूगर्भशास्त्रापुरते मर्यादित नाही. भारताच्या औद्योगिक इतिहासातही तिचे योगदान प्रचंड आहे. पर्मियन कालखंडात भारतातील अनेक प्रदेश दलदलीच्या जंगलांनी व्यापलेले होते. ग्लोसोप्टेरिसची विशाल जंगले या दलदलींमध्ये वाढत होती. कालांतराने ही झाडे मरून जमिनीखाली साचत गेली. लाखो वर्षे पृथ्वीच्या आतल्या उष्णतेमुळे आणि प्रचंड दाबामुळे त्या सेंद्रिय पदार्थांचे रूपांतर हळूहळू कोळशात झाले.
प्राचीन ग्लोसोप्टेरिस जंगलांचेच कार्बनीभूत अवशेष
आज झारखंड, ओडिशा, छत्तीसगड आणि पश्चिम बंगालमधील गोंडवाना कोळशाच्या खाणी म्हणजे प्रत्यक्षात या प्राचीन ग्लोसोप्टेरिस जंगलांचेच कार्बनीभूत अवशेष आहेत. आपण आज ज्या कोळशावर उद्योग, रेल्वे आणि वीज निर्मिती उभी केली, तो खरं तर ३० कोटी वर्षांपूर्वीच्या सूर्यप्रकाशाचा साठवलेला ऊर्जा साठाच आहे. ग्लोसोप्टेरिसने आपल्या पानांमधून सूर्यप्रकाश शोषून घेतला, आणि तोच ऊर्जा साठा लाखो वर्षांनी मानवाने कोळशाच्या रूपात वापरला. परंतु पृथ्वीवरील प्रत्येक साम्राज्याप्रमाणेच ग्लोसोप्टेरिसच्या जंगलांचाही अंत झाला.
ग्लोसोप्टेरिस नष्ट कशी झाली?
सुमारे २५.२ कोटी वर्षांपूर्वी पृथ्वीच्या इतिहासातील सर्वात भयंकर घटना घडली ती म्हणजे पर्मियन-ट्रायसिक महाविनाश. या महाविनाशात पृथ्वीवरील जवळपास ९० टक्के सागरी जीव आणि ७० टक्क्यांहून अधिक स्थलचर जीव नष्ट झाले. या विनाशामागे मुख्य कारण आजच्या सायबेरियाच्या भागात झालेले प्रचंड ज्वालामुखी उद्रेक होते. हजारो वर्षे चाललेल्या या उद्रेकांमुळे वातावरणात मोठ्या प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर हरितगृह वायू पसरले. परिणामी पृथ्वीचे तापमान झपाट्याने वाढले. महासागरांचे पाणी आम्लयुक्त झाले आणि हवामानात मोठे बदल घडले. ग्लोसोप्टेरिसला दमट आणि समशीतोष्ण वातावरणाची आवश्यकता होती. पण हवामान अचानक कोरडे आणि उष्ण होत गेल्याने ही जंगले टिकू शकली नाहीत. बदलत्या परिस्थितीशी जुळवून घेण्यात अपयशी ठरल्यामुळे पृथ्वीवरील ही महान वनस्पती अखेरीस कायमची नष्ट झाली.
उत्क्रांतीला नवीन दिशा
परंतु, ग्लोसोप्टेरिसच्या विनाशाने पृथ्वीवरील उत्क्रांतीला एक नवीन दिशा मिळाली. तिच्या जागी सूचीपर्णी वृक्ष, सायकॅड्स आणि पुढे जाऊन फुलझाडांचा उदय झाला. याच बदलत्या परिसंस्थेत पुढे डायनासोर विकसित झाले आणि नंतर सस्तन प्राण्यांच्या उत्क्रांतीलाही पोषक वातावरण मिळाले. आजही मध्य भारतातील टेकड्यांमध्ये भूगर्भशास्त्रज्ञ जेव्हा खडक फोडून ग्लोसोप्टेरिसच्या पानांचे नाजूक ठसे शोधतात, तेव्हा ते केवळ एका वनस्पतीचे जीवाश्म नसतात. ते पृथ्वीच्या अब्जावधी वर्षांच्या इतिहासाचे जिवंत दस्तऐवज असतात. त्या ठशांमध्ये प्राचीन जंगलांचा सुगंध, गोंडवाना खंडाची कहाणी आणि पृथ्वीच्या सतत बदलणाऱ्या स्वरूपाचे रहस्य दडलेले असते.
पृथ्वी हा सतत बदलणारा, जिवंत आणि अद्भुत ग्रह
ग्लोसोप्टेरिस इंडिका ही एक साधी वनस्पती नव्हती. तिने मानवाला पृथ्वीवरील खंडांची हालचाल समजावून सांगितली, औद्योगिक क्रांतीसाठी ऊर्जा पुरवली आणि विज्ञानाला पृथ्वीच्या प्राचीन इतिहासाचा एक महत्त्वाचा अध्याय उलगडून दाखवला. जिभेसारख्या आकाराची तिची पाने आजही दगडांवर उमटलेल्या ठशांच्या रूपात आपल्याला सांगत राहतात की पृथ्वी हा सतत बदलणारा, जिवंत आणि अद्भुत ग्रह आहे.
