डॉ. देवदत्त पोखरकर
Nutritional Profile of Goradu Kand: अश्मयुगात माणसाचे प्रमुख अन्न मांस आणि कंदमुळे हेच होते. शेतीच्या प्रसारानंतरही प्रतिकूल परिस्थितीत माणूस कंदमुळांवरच अवलंबून असे. बटाटा, रताळे, सुरण, कंद, अळू यांसारख्या कंदभाज्या आजही आपल्या आहारात महत्वाच्या आहेत.मात्र आपल्या आजूबाजूच्या परिसरात अशा अनेक कंदवनस्पती आहेत, ज्या केवळ अन्न म्हणून नाही, तर औषधी, सांस्कृतिक आणि जैवविविधतेच्या दृष्टीनेही महत्वाच्या आहेत. ‘गोराडू’ (Dioscorea alata L.) ही त्यापैकीच एक वैशिष्ट्यपूर्ण वनस्पती.
वेलवर्गीय गोराडू
गोराडूचे शास्त्रीय नाव Dioscorea alata L. असून ती Dioscoreaceae या कुलातील आहे. इंग्रजीमध्ये तिला Greater Yam, Water Yam, Winged Yam, White Yam अशी विविध नावे आहेत. काही प्रकारांच्या गराचा रंग जांभळट असल्यामुळे Purple Yam हे नावही प्रचलित आहे. गोराडू ही एक वेलवर्गीय वनस्पती असून इतर वनस्पतींच्या आधाराने वर चढत जाते. योग्य परिस्थितीत ही वेल काही मीटर लांब वाढू शकते. खोड चौकोनी असून त्यावर पंखासारखे उठाव दिसतात. म्हणूनच तिला Winged Yam असे इंग्रजी नाव मिळाले आहे.
आकार, रंग आणि चवीतही फरक
गोराडूचे खरे वैशिष्ट्य मात्र तिच्या हिरव्यागार वेलीपेक्षा जमिनीखाली दडलेल्या कंदामध्ये आहे. या वनस्पतीला मोठा आणि पिष्टमय कंद तयार होतो. कंदाचा बाह्य रंग तपकिरी, करड्या तपकिरीपासून गर्द रंगापर्यंत असू शकतो. आतला गर पांढरा, मलईसारखा, जांभळट किंवा लालसर असतो. स्थानिक प्रकारानुसार कंदाच्या आकारात, रंगात आणि चवीतही फरक आढळतो.
प्रजननासाठी कंदिका
गोराडूची आणखी एक आकर्षक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे वेलीवर तयार होणाऱ्या प्रकलिका / कंदिका (bulbils). पानांच्या बगलेत लहान हवाई कंद तयार होतात. हे कंद जमिनीत लावल्यास त्यापासून नवीन वेल तयार होऊ शकते. जमिनीखालील मोठा कंद आणि वेलीवर तयार होणाऱ्या या लहान प्रकलिका / कंदिका, अशा दोन्ही माध्यमांतून या वनस्पतीची लागवड करता येते. निसर्गाने या वेलीला जमिनीखाली अन्नाचा साठा करण्यासाठी कंद आणि वेलीवर शाखीय प्रजननासाठी कंदिका ही साधने दिली आहेत, असे म्हणता येईल.
गोराडूचे मिश्रपीक
गोराडूचे मूळस्थान आग्नेय आशिया आणि आशिया-पॅसिफिक प्रदेशाशी संबंधित मानले जाते. आज मात्र उष्ण कटिबंधातील अनेक देशांमध्ये तिची लागवड केली जाते. भारतातही विविध प्रदेशांत तिची लागवड तसेच काही ठिकाणी नैसर्गिक परिसंस्थेतही ती आढळते. गुजरातसह भारतातील काही भागांत गोराडूची लागवड केली जाते. सुरण, आले किंवा हळद यांसारख्या पिकांमध्ये मिश्रपीक म्हणूनही तिची लागवड करण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते.
धान्याला पर्याय
गोराडूच्या कंदाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील पिष्टमय पदार्थ. त्यामुळे तो ऊर्जा देणारा अन्नपदार्थ आहे. कंद नीट शिजवून, उकडून किंवा तळून खाता येतो. काही भागांत त्याची भाजी केली जाते, तर कंद वाळवून त्याचे पीठही तयार केले जाते. पारंपरिक समाजांमध्ये अशा कंदांचा उपयोग धान्याला पर्याय म्हणूनही केला गेला आहे. त्यामुळे गोराडू ही केवळ वनस्पती नसून स्थानिक अन्नसुरक्षेचा एक भाग मानता येतो.
लघवी स्वच्छ होण्यासाठी…
गोराडूच्या औषधी उपयोगांची परंपराही जुनी आहे. आयुर्वेदाच्या वर्णनानुसार मधुर रस, गुरु आणि स्निग्ध गुण तसेच शीतवीर्य असलेली वनस्पती म्हणून तिचा उल्लेख केला जातो. तिच्या कंदांचा औषधी उपयोग केला जातो. पारंपरिक आयुर्वेदीय आणि लोकचिकित्सेच्या संदर्भात गोराडूला वाजीकरण, मूत्रल आणि कृमिनाशक गुणांशी जोडले गेले आहे. कंदाच्या सेवनामुळे लघवी साफ होण्यास मदत होते, तहान कमी होते आणि शरीराला बळ मिळते, असे पारंपरिक मत आहे.
मूळव्याध ते मधुमेह अनेकांवर गुणकारी
काही पारंपरिक उपचारपद्धतींमध्ये गोराडूच्या कंदाचा उपयोग मूळव्याध, प्रमेह, ताप, कृमी, मधुमेह, कुष्ठरोग आणि इतर काही विकारांमध्ये केला जात असल्याचे उल्लेख आढळतात. त्याचप्रमाणे वाजीकरणाच्या संदर्भातही गोराडूचा उल्लेख आढळतो. शुक्रधातूची वृद्धी, कामशक्ती आणि शरीरबल यांच्याशी तिचा संबंध जोडला गेला आहे. मात्र येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेणे आवश्यक आहे हे पारंपरिक औषधी दावे आहेत. त्यांना आधुनिक वैद्यकीय उपचार म्हणून स्वीकारण्यापूर्वी शास्त्रीय पुराव्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
दाहशामक आणि अँटिऑक्सिडंट
Dioscorea alata च्या पोषणमूल्यांबरोबरच त्यातील जैवसक्रिय घटकांवर आधुनिक संशोधन सुरू आहे आणि विविध अभ्यासांमध्ये त्याच्या संभाव्य antioxidant, anti-inflammatory आणि metabolic परिणामांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. गोराडूचे आणखी एक वैशिष्ट्य आधुनिक औषधनिर्मितीच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. Dioscorea या वंशातील काही प्रजातींमध्ये steroidal saponins आढळतात. त्यांपासून diosgenin नावाचा steroidal sapogenin मिळू शकतो. गोराडू अर्थात Dioscorea alata मध्येही diosgenin नोंदवले गेले आहे.
गर्भनिरोधक…
Diosgenin हा स्वतः गर्भनिरोधक गोळी नसतो; परंतु तो औद्योगिक पातळीवर विविध steroid hormones आणि steroidal औषधांच्या अर्धसंश्लेषणासाठी (semisynthesis) महत्त्वाचा कच्चा पदार्थ ठरला आहे. यामध्ये progesterone आणि काही steroidal contraceptive drugs च्या निर्मितीशी संबंधित रासायनिक प्रक्रियांचा समावेश होतो. आधुनिक औषधनिर्मितीच्या इतिहासात Dioscorea वंशातील वनस्पतींमधून मिळणाऱ्या steroidal sapogenins चे महत्त्व त्यामुळे मोठे आहे. यावरून गोराडूची कहाणी किती विलक्षण आहे हे लक्षात येते. एकीकडे ही साधी वेल आपल्या शेतात किंवा परसबागेत वाढते, जमिनीखाली मोठा पौष्टिक कंद तयार करते आणि पारंपरिक आहारात स्थान मिळवते; तर दुसरीकडे तिच्या रासायनिक घटकांचा संबंध आधुनिक औषधनिर्मितीच्या क्षेत्राशी जोडला जातो.
वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच वापर करा
गोराडूच्या कंदाचा आहारातील वापर करताना मात्र तो योग्य प्रकारे शिजवून आणि प्रमाणात खाणे महत्त्वाचे आहे. कंदाची जात किंवा प्रकार ओळखूनच त्याचा खाद्य म्हणून उपयोग करावा. जंगलातून किंवा अनोळखी ठिकाणाहून मिळालेला कोणताही कंद केवळ दिसायला सारखा आहे म्हणून खाणे योग्य नाही. तसेच मधुमेह, मूत्रविकार किंवा इतर आजारांसाठी गोराडूचा औषध म्हणून वापर करायचा असल्यास वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. गोराडूच्या कंदामध्ये असलेला स्टार्च, विविध सूक्ष्म पोषक घटक आणि काही जैवसक्रिय संयुगे यामुळे ही वनस्पती पोषणशास्त्राच्या दृष्टीनेही अभ्यासाचा विषय ठरली आहे.
