Baobab Tree Of Life Gorakhchinch Tree Benefits | खोडात हजारो लिटर पाणी, सुपरफूड ते औषधे; ‘या’ झाडाला आफ्रिकेचा कल्पवृक्ष का म्हणतात? जाणून घ्या रंजक इतिहास!

अफ्रिकेतील Tree of Life

अफ्रिकेतील अनेक आदिवासी समाजांच्या सांस्कृतिक स्मृती, श्रद्धा, लोककथा आणि दैनंदिन जीवनात बाओबाबला मानाचे स्थान आहे.
वनस्पतिशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर बाओबाब हा माल्व्हेसी (Malvaceae) कुलातील Adansonia या प्रजातीचा वृक्ष आहे. जगात बाओबाबच्या आठ प्रजाती आढळतात. त्यापैकी सहा मादागास्करमध्ये, एक अफ्रिकेच्या मुख्य भूभागावर आणि एक ऑस्ट्रेलियामध्ये आढळते. Adansonia digitata ही आफ्रिकन बाओबाबची सर्वांत प्रसिद्ध प्रजाती आहे.

हजारो लिटर पाणी साठवले जाऊ शकते

हा वृक्ष साधारणतः २० ते ३० मीटर उंच वाढतो. त्याच्या खोडाचा व्यास १० ते १५ मीटरपर्यंत पोहोचू शकतो. काही प्राचीन वृक्षांचे वय हजार ते दोन हजार वर्षांपेक्षा जास्त असल्याचे मानले जाते. त्याचे प्रचंड फुगलेले खोड हे त्याचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण अंग आहे. हे खोड स्पंजसारखे असून त्यामध्ये हजारो लिटर पाणी साठवले जाऊ शकते. दुष्काळी प्रदेशात टिकून राहण्यामागे हेच त्याचे गुपित आहे.

बाओबाब भारतात कसा पोहोचला?

बाओबाबचा उगम आफ्रिकेत झाला असला तरी तो शेकडो वर्षांपूर्वी भारतात पोहोचला. अरब व्यापारी, आफ्रिकन नाविक आणि हिंद महासागरावरील व्यापारमार्गांमुळे या वृक्षाचा प्रसार भारतात झाला असावा. भारतात तो ‘गोरखचिंच’ या नावाने ओळखला जातो. गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा आणि तामिळनाडू या राज्यांमध्ये त्याची जुनी झाडे आढळतात. महाराष्ट्रातील मराठवाडा, अहमदनगर, सोलापूर, नाशिक आणि औरंगाबाद परिसरातही काही भव्य गोरखचिंचेची झाडे आजही उभी आहेत. बाओबाबची फुले हा निसर्गातील एक विलक्षण चमत्कार आहे. मोठी, पांढरी आणि सुगंधी फुले संध्याकाळी उमलतात आणि फक्त एक रात्रच उमललेल्या अवस्थेत रहातात. पहाटेपर्यंत ती कोमेजू लागतात. या फुलांमध्ये मोठ्या प्रमाणात मधुरस तयार होतो. त्यामुळे वटवाघळे, पतंग आणि इतर निशाचर कीटक त्यांच्याकडे आकर्षित होतात. विशेष म्हणजे फलाहारी वटवाघळे ही बाओबाबच्या परागीभवनाची (Pollination) प्रमुख माध्यम आहेत. याच वैशिष्ट्यामुळे आफ्रिकेतील बुशमेन जमातीचा विश्वास होता की, या फुलांमध्ये मृतात्मे वास करतात आणि त्यांना तोडणे अशुभ असते.

बाओबाब: सुपरफूड

बाओबाबची फळेही तितकीच वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. लंबगोलाकार, कठीण कवच असलेल्या या फळांमध्ये पांढऱ्या रंगाचा कोरडा गर आणि अनेक बिया असतात. या गरामध्ये संत्र्यांपेक्षा अनेक पटींनी अधिक व्हिटॅमिन सी, तसेच कॅल्शियम, पोटॅशियम, मॅग्नेशियम आणि अँटिऑक्सिडंट्स आढळतात. त्यामुळे आज जगभरात बाओबाब फळांची पावडर ‘सुपरफूड’ म्हणून विकली जाते. आफ्रिकेतील विविध भागांत या फळांचा वापर शीतपेये, जॅम, मिठाई, सूप आणि पोषक आहार तयार करण्यासाठी केला जातो. दुष्काळग्रस्त प्रदेशांमध्ये ही फळे पोषणाचा महत्त्वाचा स्रोत मानली जातात. या फळांच्या बियांपासून तेल काढले जाते. हे तेल खाद्यपदार्थांबरोबरच सौंदर्यप्रसाधने आणि औषधी उत्पादनांमध्येही वापरले जाते.

वन्यजीवांसाठीही जीवनाधार

बाओबाब हा केवळ मानवासाठीच नव्हे तर अनेक वन्यजीवांसाठीही जीवनाधार आहे. हत्ती दुष्काळाच्या काळात त्याची साल आणि मऊ खोड खातात. त्यामुळे त्यांना पाणी आणि आवश्यक खनिजे मिळतात. बबून, माकडे, हरिणे, जिराफ आणि विविध पक्षी त्याची फळे आवडीने खातात. फळांचा गर खाल्ल्यानंतर त्यांच्या विष्ठेद्वारे बीजप्रसार होतो आणि वृक्षाचा नैसर्गिक प्रसार घडून येतो. अनेक पक्षी त्याच्या ढोलीत घरटी बांधतात, तर मधमाश्या त्याच्या फुलांवर अवलंबून असतात.

अँटिऑक्सिडंट आणि दाहशामक गुणधर्म

आफ्रिकन पारंपरिक वैद्यकशास्त्रात बाओबाबच्या जवळजवळ प्रत्येक भागाचा उपयोग केला जातो. फळांचा गर ताप आणि निर्जलीकरणावर उपयुक्त मानला जातो. पानांची पूड पौष्टिक आहार म्हणून वापरली जाते. सालीपासून मिळणारा काढा विविध व्याधींवर वापरला जातो. आधुनिक संशोधनातही बाओबाबमध्ये अँटिऑक्सिडंट आणि दाहशामक गुणधर्म असल्याचे आढळून आले आहे.

बाओबाबला ‘जीवन वृक्ष’ का म्हणतात?

बाओबाबला ‘जीवन वृक्ष’ का म्हणतात, याचे उत्तर त्याच्या बहुपयोगी स्वरूपात दडलेले आहे. त्याची पाने भाजी म्हणून वापरली जातात. बियांपासून तेल मिळते. सालीपासून मजबूत तंतू तयार होतात. या तंतूंपासून दोरखंड, चटया, टोपल्या आणि जाळी तयार केली जातात. विशेष म्हणजे साल काढल्यानंतरही वृक्ष पुन्हा नवीन साल निर्माण करू शकतो. आफ्रिकेतील काही भागांत त्याच्या पोकळ खोडांचा उपयोग धान्यकोठार, निवारा, दुकान, मंदिर, बसथांबा आणि अगदी तुरुंग म्हणूनही करण्यात आला आहे.

लोककथा काय सांगतात?

या वृक्षाच्या विचित्र आकारामुळे त्याच्याभोवती अनेक लोककथा निर्माण झाल्या आहेत. एका दंतकथेनुसार सृष्टी निर्माता देव थोरा आपल्या बागेतील बाओबाब वृक्षावर नाराज झाला आणि त्याने तो उपटून पृथ्वीवर फेकून दिला. तो जमिनीवर उलटा पडला आणि तसाच वाढू लागला.
दुसरी कथा बाओबाब वृक्ष सतत आपले स्थान बदलत असल्याने देव वैतागला अन त्याने त्याला जमिनीत उलटा करून लावला असे सांगते.
आणखी एका आख्यायिकेत तरस / हायना या प्राण्याला हा वृक्ष कुरूप वाटल्यामुळे त्याने तो उलटा जमिनीत खुपसल्याचे सांगितले जाते. बाओबाबविषयीची सर्वांत सुंदर कथा मात्र आत्मस्वीकाराची आहे. इतर वृक्षांचे सौंदर्य पाहून बाओबाब सतत स्वतःच्या रूपाबद्दल तक्रार करू लागला. अखेर देवाने त्याला उलटे लावले. त्यानंतर त्याने स्वतःचे प्रतिबिंब पाहणे आणि तक्रार करणे सोडून दिले. मग त्याने स्वतःला इतरांच्या सेवेसाठी वाहून घेतले. त्याची फळे, पाने, साल, सावली आणि पाण्याचा साठा असंख्य जीवांना उपयुक्त ठरू लागला.

ज्ञान, सहनशीलता आणि उदारतेचे प्रतीक

आज हवामान बदल आणि वाढत्या दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर बाओबाबचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होत आहे. कमी पाण्यात टिकून राहण्याची त्याची क्षमता, जैवविविधतेला मिळणारा आधार आणि मानवाला होणारा बहुआयामी उपयोग यामुळे हा वृक्ष पर्यावरणीय दृष्टीने अमूल्य मानला जातो. कदाचित म्हणूनच आफ्रिकन समाजाने त्याला ज्ञान, सहनशीलता आणि उदारतेचे प्रतीक मानले. म्हणूनच असे म्हटले जाते की, “बाओबाब वृक्ष इतका विशाल असतो की त्याच्या सावलीत येणाऱ्या प्रत्येकाला आश्रय मिळतो.” बाहेरून विचित्र दिसणारा हा वृक्ष प्रत्यक्षात जीवन, पोषण, जिद्द आणि सहअस्तित्व यांचा संदेश देतो. म्हणूनच बाओबाब हा केवळ एक वृक्ष नसून आफ्रिकेच्या संस्कृतीचा, लोकस्मृतींचा आणि निसर्गाशी असलेल्या मानवी नात्याचा जिवंत वारसा आहे.

गोरखचिंचेला मराठीत गोरखचिंच का म्हणतात?

बाओबाब वृक्षाला मराठीत ‘गोरखचिंच’ म्हणण्यामागे एक रंजक धार्मिक आणि नैसर्गिक संदर्भ आहे. नाथ संप्रदायात गोरक्षनाथ यांच्याशी संबंधित अनेक स्थानिक कथा आहेत. काही परंपरांनुसार ते अशा मोठ्या झाडांच्या सावलीत साधना/प्रवचन करत असत, त्यामुळे याही झाडाला ‘गोरख’ हे नाव जोडले गेले असे मानले जाते. परंतु, या वृक्षाशी गोरक्षनाथांचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक संबंध असल्याचा ठोस पुरावा नाही. हे प्रामुख्याने लोककथेवर आधारित स्पष्टीकरण आहे. बाओबाबच्या फळाचा गर (pulp) आंबट-गोड असतो आणि तो काही प्रमाणात चिंचेप्रमाणे वापरला जातो.