नातवंडांसोबतचा वेळ ठरू शकतो ‘मेमरी बूस्टर’; काय सांगतंय नवे जागतिक संशोधन?

हे संशोधन ‘सायकोलॉजी अँड एजिंग’ या आंतरराष्ट्रीय जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालं असून, नेदरलँड्समधील टिलबर्ग विद्यापीठातील संशोधक फ्लाव्हिया चेरेकेश यांच्या नेतृत्वाखाली हा अभ्यास करण्यात आला. या संशोधनात ५० वर्षांवरील २,८८७ आजी-आजोबांचा समावेश होता. या सर्वांचं सरासरी वय सुमारे ६७ वर्षे होतं. २०१६ ते २०२२ या सहा वर्षांच्या कालावधीत, या सहभागींना तीन वेळा विविध प्रश्नावली भरायला लावण्यात आल्या आणि त्यांच्या मेंदूच्या कार्यक्षमतेच्या चाचण्या घेण्यात आल्या.

या अभ्यासाचा मुख्य उद्देश नातवंडांची काळजी घेणं आणि वयस्कांची बौद्धिक क्षमता यांच्यात काही संबंध आहे का हे तपासणं, हा होता. संशोधकांनी सहभागींना गेल्या एका वर्षात त्यांनी नातवंडांची काळजी घेतली होती का, किती वेळा घेतली होती आणि त्या काळजीचं स्वरूप काय होतं, याबद्दल प्रश्न विचारले. या काळजीमध्ये नातवंडांना काही तास किंवा रात्रभर सांभाळणं, आजारी असताना त्यांची देखभाल करणं, त्यांच्यासोबत खेळणं, गोष्टी सांगणं किंवा विरंगुळ्याच्या उपक्रमांमध्ये सहभागी होणं अशा विविध गोष्टींचा समावेश होता.

या सगळ्या माहितीच्या आधारे घेतलेल्या चाचण्यांमधून असं स्पष्टपणे दिसून आलं की, ज्या आजी-आजोबांनी नातवंडांची काळजी घेतली होती, त्यांची स्मरणशक्ती आणि भाषिक क्षमता, काळजी न घेणाऱ्या आजी-आजोबांच्या तुलनेत अधिक चांगली होती. विशेषतः ‘एपिसोडिक मेमरी’ म्हणजेच अलीकडच्या घटना आणि अनुभव आठवण्याची क्षमता, तसेच ‘व्हर्बल फ्लुएंसी’ म्हणजे शब्द सहज आठवणं आणि स्पष्टपणे बोलण्याची क्षमता, या दोन्ही बाबतीत काळजी घेणारे आजी-आजोबा पुढे होते.

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हे निष्कर्ष केवळ वरवरचे नव्हते. संशोधकांनी वय, शारीरिक आरोग्य, सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती अशा अनेक घटकांचा विचार करूनही हे निष्कर्ष तपासले. तरीदेखील नातवंडांची काळजी घेणं आणि चांगली बौद्धिक क्षमता यांच्यातील संबंध कायम राहिला. यावरून असं सूचित होतं की हा परिणाम केवळ योगायोग नसून, प्रत्यक्षात मेंदूच्या कार्यावर सकारात्मक प्रभाव टाकणारा असू शकतो.

या संशोधनातून आणखी एक महत्त्वाची बाब समोर आली. नातवंडांची काळजी किती वेळा घेतली किंवा नेमकी कोणती कामं केली, यापेक्षा काळजी घेण्याच्या अनुभवाची विविधता अधिक महत्त्वाची ठरली. म्हणजेच, जे आजी-आजोबा नातवंडांसोबत वेगवेगळ्या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये सहभागी होत होते, त्यांची स्मरणशक्ती आणि भाषिक क्षमता अधिक चांगली असल्याचं दिसून आलं. विशिष्ट कृती आणि मेंदूच्या कार्यक्षमतेमध्ये थेट संबंध आढळला नसला, तरी एकूण सहभाग आणि गुंतवणूक महत्त्वाची ठरली.

या अभ्यासात आजी आणि आजोबा यांच्यातील फरकांचाही विचार करण्यात आला. आधीच्या संशोधनात असं आढळून आलं आहे की आजी प्रामुख्याने नातवंडांच्या शारीरिक आणि भावनिक काळजीत अधिक सहभागी असतात, तर आजोबा बहुतेक वेळा खेळ, फिरणं किंवा विरंगुळ्यापुरते मर्यादित राहतात. सध्याच्या अभ्यासातही काही प्रमाणात हे चित्र दिसून आलं. नातवंडांची काळजी घेणाऱ्या आजींची स्मरणशक्ती आणि भाषिक क्षमता काळजी न घेणाऱ्या आजींपेक्षा अधिक काळ टिकून राहिल्याचं दिसून आलं. आजोबांमध्येही हाच सकारात्मक परिणाम आढळला. मात्र, एकूण विश्लेषणात लिंगानुसार फार मोठा फरक दिसून आला नाही. याचा अर्थ असा की, नातवंडांसोबत सक्रिय राहाणं हे आजी किंवा आजोबा असण्यापेक्षा अधिक महत्त्वाचं आहे.

तथापि, या संशोधनात एक महत्त्वाची निरीक्षणात्मक बाब नोंदवण्यात आली आहे. नातवंडांची काळजी ही जर आनंदातून आणि स्वेच्छेने घेतली जात असेल, तर तिचा मेंदूवर सकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता अधिक असते. पण जर ही काळजी जबाबदारी, बंधन किंवा ओझं म्हणून वाटत असेल, तर त्यातून ताण, अस्वस्थता आणि स्वतःच्या वेळेवर नियंत्रण नसल्याची भावना निर्माण होऊ शकते. अशा परिस्थितीत, काळजी घेण्याचा अनुभव सकारात्मक न राहता नकारात्मक ठरू शकतो आणि त्यामुळे अपेक्षित मानसिक लाभ मिळेलच असं नाही.

या अभ्यासाच्या काही मर्यादाही आहेत. संशोधनात कौटुंबिक पार्श्वभूमीचा सखोल विचार करण्यात आलेला नाही. अनेकदा नातवंडांच्या पालकांची भूमिका ‘गेट कीपर’सारखी असते. ते आजी-आजोबांना किती वेळ नातवंडांसोबत राहू देतात, किती सहकार्य करतात आणि भावनिक आधार देतात का, यावर काळजीचं स्वरूप अवलंबून असतं. समजूतदार कौटुंबिक वातावरणात नातवंडांची काळजी घेणं आणि तणावपूर्ण वातावरणात तीच गोष्ट करणं, याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात.

याशिवाय, सांस्कृतिक संदर्भ हाही महत्त्वाचा घटक आहे. नातवंडांची काळजी घेण्याची संकल्पना प्रत्येक समाजात वेगळी असते. काही संस्कृतींमध्ये आजी-आजोबा हे कुटुंबाचा सक्रिय भाग असतात, तर काही ठिकाणी ते तुलनेने अलिप्त राहतात. त्यामुळे या अभ्यासाचे निष्कर्ष सर्व देशांना किंवा सर्व समाजांना तंतोतंत लागू होतीलच असं नाही.

तरीही, या संशोधनातून एक महत्त्वाचा विचार पुढे येतो. वय वाढल्यावर मेंदू सक्रिय ठेवण्यासाठी केवळ औषधं किंवा व्यायामच नव्हे, तर सामाजिक नातेसंबंध, भावनिक गुंतवणूक आणि पिढ्यांमधील संवादही तितकाच महत्त्वाचा असू शकतो. नातवंडांसोबत वेळ घालवणं, त्यांच्याशी बोलणं, खेळणं आणि त्यांची काळजी घेणं हे सगळं मेंदूला सतत आव्हान देतं आणि सक्रिय ठेवतं.

शेवटी असं म्हणता येईल की, चांगले आजी-आजोबा असणं ही केवळ भावनिक भूमिका नाही, तर ती स्वतःच्या मानसिक आरोग्यासाठीही फायदेशीर ठरू शकते. अर्थात, ही भूमिका आनंदाने आणि स्वेच्छेने निभावली गेली तरच तिचा खरा लाभ मिळतो. नातवंडांची काळजी ही जबाबदारीपेक्षा नातं म्हणून जगली गेली, तर ती वृद्धत्वात मेंदूला ताजंतवानं ठेवण्याचं एक नैसर्गिक साधन ठरू शकते.