Hantavirus outbreak symptoms and transmission guide; How it spreads from rodents to humans: हंता व्हायरस (Hantavirus) ही सध्या जागतिक आरोग्य क्षेत्रात चिंतेची बाब ठरत आहे. विशेषतः एका आंतरराष्ट्रीय क्रूझवर दोन भारतीय प्रवाशांना याची लागण झाल्याचे समोर आल्यानंतर भारतातही सतर्कतेचा इशारा देण्यात आला आहे. हा विषाणू नेमका काय आहे आणि सामान्य नागरिकांनी घाबरून न जाता कोणती काळजी घ्यावी, याची सविस्तर माहिती जाणून घेऊया…
खबरदारी घ्या, घाबरू नका
नुकत्याच समोर आलेल्या एका खळबळजनक बातमीनुसार, एका आंतरराष्ट्रीय क्रूझ जहाजावर प्रवास करणाऱ्या दोन भारतीय प्रवाशांना ‘हंता व्हायरस’ची (Hantavirus) लागण झाल्याचे निष्पन्न झाले आहे. या घटनेमुळे जगभरातील आरोग्य यंत्रणा सावध झाल्या असून, भारतातही या आजाराबाबत लोकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे. तथापि, जागतिक आरोग्य संघटनेच्या तज्ज्ञांच्या मते, हंता व्हायरस हा कोरोनासारखा वेगाने पसरणारा संसर्ग नसला तरी, त्याबद्दलची माहिती आणि खबरदारी घेणे काळाची गरज आहे.
हंता व्हायरस नेमका काय आहे?
हंता व्हायरस हा zoonotic disease म्हणजेच प्राणिप्रसारित रोग आहे. उंदीर, घुशी आणि तत्सम प्राण्यांमार्फत (Rodents) पसरणारा विषाणूंचा एक समूह आहे. हंता व्हायरस प्रामुख्याने संक्रमित उंदरांच्या मूत्र, विष्ठा किंवा लाळेतील विषाणूंचे कण श्वासावाटे शरीरात गेल्याने मानवांमध्ये पसरतो. हे कण हलवल्यावर, विशेषतः साफसफाई करताना किंवा बंद जागेत, हवेत मिसळतात आणि फुफ्फुसात प्रवेश करतात. या विषणूच्या विशिष्ट प्रकारच्या प्रजाती मध्ये क्वचितच मानवाकडून मानवाकडे संक्रमण होते. तसा हा विषाणू नवीन नाही, परंतु मे २०२६ मध्ये क्रूझवरील एका क्लस्टरमध्ये या संसर्गाचे बाधित आढळल्याने पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे. हे विषाणू मानवामध्ये प्रामुख्याने गंभीर श्वसन विकार किंवा मूत्रपिंडाचे (Kidney) आजार निर्माण करू शकतात.
संसर्गाचा प्रसार कसा होतो?
हंता व्हायरसचा प्रसार प्रामुख्याने उंदरांच्या माध्यमातून होतो. याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
हवेद्वारे संक्रमण
उंदरांचे मूत्र, विष्ठा किंवा लाळ सुकून धुळीत मिसळतात. जेव्हा आपण अशा दूषित हवेत श्वास घेतो, तेव्हा हे विषाणू आपल्या शरीरात प्रवेश करतात. हवेत मिसळणे (एरोसोलायझेशन) – उंदरांच्या विष्ठेने दूषित झालेले सुके पदार्थ हलवल्यामुळे पसरले जातात आणि माणसाच्या श्वासावाटे आत घेतले जातात (उदा., गोठे, शेड साफ करणे किंवा प्रादुर्भाव झालेल्या वस्तू हाताळणे).
थेट संपर्क
उंदरांनी कुरतडलेल्या वस्तूंना स्पर्श करणे आणि त्यानंतर तोच हात तोंड, नाक किंवा डोळ्यांना लावल्याने संसर्ग होऊ शकतो. मूत्र, विष्ठा किंवा तत्सम साहित्याला स्पर्श करणे आणि नंतर डोळे, नाक किंवा तोंडाला स्पर्श करणे.
उंदीर चावणे
एखादा बाधित उंदीर माणसाला चावला तरी हा विषाणू पसरू शकतो.
माणसाकडून माणसाला प्रसार
विशेष म्हणजे, हा विषाणू सामान्यतः एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे संक्रमित होत नाही, ही एक दिलासादायक बाब आहे. हंता व्हायरस सामान्यतः खोलीच्या तापमानात पृष्ठभागांवर २ ते ४ दिवस संसर्गजन्य राहतो, मात्र काही विशिष्ट बंदिस्त वातावरणात तो एका आठवड्यापर्यंत टिकू शकतो. तो सूर्यप्रकाशास अत्यंत संवेदनशील असतो, ज्यामुळे त्याचे आयुष्यमान कमी होते, तर थंड तापमान त्याचे अस्तित्व वाढवू शकते.
लक्षणे आणि टप्पे
हंता व्हायरसची लागण झाल्यानंतर १ ते ८ आठवड्यांच्या दरम्यान लक्षणे दिसू शकतात. ही लक्षणे दोन मुख्य टप्प्यांत विभागली जाऊ शकतात:
सुरुवातीची लक्षणे (Flu-like)
यात तीव्र ताप, थंडी वाजणे, डोकेदुखी, चक्कर येणे आणि स्नायू दुखणे (विशेषतः कंबर, मांड्या आणि खांदे) यांचा समावेश होतो.
गंभीर लक्षणे
जर संसर्ग फुफ्फुसांपर्यंत पोहचला, तर त्याला ‘हंता व्हायरस पल्मोनरी सिंड्रोम’ (HPS) म्हणतात, ज्यामध्ये श्वास घेण्यास प्रचंड त्रास होतो आणि फुफ्फुसात पाणी भरू शकते. आशिया आणि युरोपमध्ये ‘हेमोरेजिक फिव्हर विथ रिनल सिंड्रोम’ (HFRS) अधिक आढळतो, ज्यामुळे मूत्रपिंड निकामी होऊ शकतात.
उपचार कोणते?
हंता व्हायरस संसर्गावर कोणताही विशिष्ट इलाज, विषाणूरोधक औषध किंवा लस उपलब्ध नाही. उपचार प्रामुख्याने लक्षणांचे व्यवस्थापन करणे (सर्दी, ताप यावरील औषधे) आणि गंभीर आजारात श्वास घेण्यास मदत करण्यासाठी अतिदक्षता सेवा पुरवणे यावर लक्ष केंद्रित केले जाते. अतिगंभीर आजारात हृदय आणि फुफ्फुसांच्या कार्याला आधार देण्यासाठी ऑक्सिजन थेरपी, मेकॅनिकल व्हेंटिलेशन किंवा ईसीएमओ (एक्स्ट्राकॉर्पोरियल मेम्ब्रेन ऑक्सिजनेशन) यांचा समावेश होतो. म्हणूनच प्रतिबंधात्मक योजना, लवकर निदान व त्वरित उपचार महत्वाचे ठरते.
प्रतिबंधात्मक उपाय: स्वतःचे रक्षण कसे करावे?
या आजारावर सध्या कोणतीही विशिष्ट लस किंवा ठोस औषधोपचार उपलब्ध नाही, त्यामुळे खबरदारी घेणे हाच सर्वात मोठा उपाय आहे.
उंदरांचा नायनाट करा: घरात किंवा परिसरात उंदरांचा वावर होणार नाही याची काळजी घ्या. त्यांची बिळे सिमेंटने किंवा स्टीलच्या जाळीने बंद करा.
अन्न सुरक्षित ठेवा: पिण्याचे पाणी आणि अन्न उंदीर पोहचू शकणार नाहीत अशा ठिकाणी, हवाबंद डब्यात ठेवा.
सफाईची विशेष पद्धत: उंदरांचा वावर असलेल्या ठिकाणी झाडू मारताना धूळ उडणार नाही याची काळजी घ्या. कोरडा झाडू न वापरता ‘डिस्इन्फेक्टंट’ आणि ओल्या कापडाने जागा स्वच्छ करा. ब्लीच किंवा फिनेल जंतुनाशकासारखी सामान्य जंतुनाशके पृष्ठभागावरील हा विषाणू नष्ट करण्यासाठी प्रभावी आहेत. पुसण्यापूर्वी किमान ५-१० मिनिटे तसेच राहू द्या.
व्हॅक्यूम किंवा झाडू मारू नका: उंदराची विष्ठा किंवा तत्सम साहित्य कधीही झाडू किंवा व्हॅक्यूमने साफ करू नका, कारण यामुळे विषाणू हवेत पसरतो. हातमोजे घाला आणि जास्त प्रादुर्भाव असल्यास चांगला मास्क वापरा.
वैयक्तिक स्वच्छता: बाहेरून आल्यावर हात साबणाने स्वच्छ धुवा. जर तुम्हाला ताप किंवा श्वास घेण्यास त्रास जाणवत असेल, तर घरगुती उपाय न करता त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
क्रूझवरील घटनेमुळे घाबरून जाण्याचे कारण नाही, मात्र उंदरांपासून अंतर राखणे आणि घराभोवती स्वच्छता ठेवणे महत्त्वाचे आहे. महानगर पालिकेचा सार्वजनिक आरोग्य विभाग परिस्थितीवर बारीक लक्ष ठेवून आहेच. नागरिकांनी अफवांवर विश्वास ठेवू नये आणि अधिकृत माहितीसाठी आरोग्य विभागाच्या सूचनांचे पालन करावे.
संदर्भ – WHO, CDC आणि UKHSA अहवाल (मे २०२६)
