Hanging glaciers disaster risk: नेपाळमध्ये नुकत्याच आलेल्या प्रलयंकारी महापुराने पुन्हा एकदा निसर्गाच्या रौद्र रूपाची जाणीव करून दिली आहे. गेल्या दीड दशकात भारताच्या पर्वतीय नद्यांमध्ये अचानक पाण्याच्या प्रचंड प्रवाहामुळे घडलेल्या किमान चार मोठ्या जलप्रलयांशी नेपाळमधील घटनेचं साम्य दिसून येत आहे. मात्र, हा केवळ पुराचा इशारा नसून, हिमालयाच्या कुशीत त्याहूनही भयानक संकट आकार घेत आहे. जागतिक तापमानवाढ आणि पावसाच्या बदलत्या स्वरूपामुळे हिमालयातील हिमनद्यांची (Glaciers) स्थिरता ढासळत चालली आहे. या अस्थिरतेमुळे अनेक हिमनद्या आता ‘हँगिंग ग्लेशियर्स’ म्हणजेच अत्यंत तीव्र उतारावर लटकणाऱ्या हिमनगांमध्ये रूपांतरित होत आहेत. हे लटकते हिमनग कधीही कोसळून महाप्रलयंकारी हिमस्खलन (Avalanche) आणि महापूर घडवून आणू शकतात.
हँगिंग ग्लेशियर्स म्हणजे काय आणि ते कसे तयार होतात?
साधारणपणे हिमनद्या एका संथ गतीनं खोऱ्यातून खाली वाहतात. मात्र, जेव्हा तीव्र उतारावरील पर्वतांच्या कड्यांवर बर्फाचे प्रचंड मोठे थर साचतात आणि खालचा आधार तुटल्यामुळे ते केवळ उताराला लटकून राहतात, तेव्हा त्यांना ‘हँगिंग ग्लेशियर्स’ (लटकते हिमनग), असं म्हटलं जातं. ‘नेचर’ (Nature) या जगप्रसिद्ध विज्ञान पत्रिकेत एप्रिल २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका संशोधनानुसार, वाढत्या तापमानामुळे हिमालयातील हिमनद्यांमध्ये ‘भौमितिक आणि गतिक अस्थिरता’ (Geometric and Dynamic Instability) झपाट्यानं वाढत आहे. हे संशोधन आयआयटी भुवनेश्वरच्या ‘स्कूल ऑफ अर्थ, ओशन अँड क्लायमेट सायन्सेस’चे संशोधक असीम सत्तार आणि आयआयएससी बंगळुरूच्या ‘दिवेचा सेंटर फॉर क्लायमेट चेंज’चे नंदू कृष्णन व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केलं आहे.
जेव्हा एखाद्या हिमनदीचा वेग कमी कालावधीत नेहमीपेक्षा कित्येक पटींनी वाढतो, तेव्हा ती ‘अस्थिर हिमनदी’ असते. या प्रक्रियेत बर्फाचं पुनर्वितरण होतं आणि पर्वतांच्या रचनेत अंतर्गत बदल घडतात. या बदलांमुळे तीव्र उतारांवर बर्फ अडकून राहतो आणि धोकादायक हँगिंग ग्लेशियर्सची निर्मिती होते. ‘आल्प्स’ पर्वतरांगांमध्ये अशा हिमनगांचा अभ्यास झाला असला तरी हिमालयाच्या खोऱ्यांमधील त्यांचं प्रमाण आणि धोके यांवर आतापर्यंत मर्यादित माहिती उपलब्ध होती.
अलकनंदा खोऱ्यावर घोंगावणारे संकट काय आहे?
सत्तार आणि कृष्णन यांच्या अभ्यासाने उत्तराखंडमधील गढवाल हिमालयातील अलकनंदा नदीच्या खोऱ्याचा सखोल वेध घेतला आहे. या खोऱ्यात तब्बल २१९ हँगिंग ग्लेशियर्स अस्तित्वात असल्याचे उपग्रहीय नोंदी आणि मॉडेलिंगद्वारे स्पष्ट झाले आहे.
- एकूण क्षेत्रफळ: हे २१९ लटकते हिमनग सुमारे ७१.७ चौरस किलोमीटर परिसरात पसरलेले आहेत.
- बर्फाचं प्रमाण: या हिमनगांमध्ये एकूण २.३९ घन किलोमीटर इतका बर्फ असून, त्यापैकी ०.७४ घन किलोमीटर बर्फ अत्यंत संवेदनशील अशा ‘लटकत्या’ स्थितीत आहे.
- अतिधोकादायक क्षेत्र: या एकूण अस्थिर बर्फाचा जवळपास एक-तृतीयांश (१/३) साठा ‘अप्पर अलकनंदा’ म्हणजेच अलकनंदा नदीच्या वरच्या भागात एकवटलेला आहे.
जर हे लटकते हिमनग तुटून खाली कोसळले, तर त्याचे परिणाम कल्पनेपलीकडचे असतील. शास्त्रज्ञांच्या सिम्युलेशननुसार, उत्तराखंडच्या बद्रीनाथ-माणा सेक्टरमध्ये हिमकडा कोसळल्यास निर्माण होणाऱ्या हिमप्रपाताची (Avalanche) उंची ५० मीटरहून (सुमारे १५ मजली इमारतीइतकी) अधिक असू शकते. इतक्या प्रचंड वेग आणि उंचीसह येणारा बर्फ, दगड आणि मातीचा ढिगारा क्षणार्धात मानवी वस्त्या, महामार्ग आणि पायाभूत सुविधा गिळंकृत करू शकतो. त्याशिवाय हे हिमनग कोसळल्याने तात्पुरते तलाव तयार होऊन ‘ग्लेशियल लेक आऊटबर्स्ट फ्लड’ (GLOF) सारखा महाविनाशक पूर येण्याचीही मोठी शक्यता असते.
मानवी वस्त्या आणि वाढता धोका : २०३० च्या धोक्याचा इशारा
अलकनंदा खोऱ्यातील वाढती बांधकामे आणि पर्यटन यांमुळे या धोक्याची तीव्रता अधिक वाढली आहे.
अभ्यासानुसार:
- इन्फ्रास्ट्रक्चरवरील धोका: सन २००० च्या तुलनेत २०३० पर्यंत या खोऱ्यातील हिमस्खलनाच्या धोकादायक पट्ट्यात येणाऱ्या इमारती आणि पायाभूत सुविधांच्या क्षेत्रात तब्बल १२० टक्क्यांची वाढ होण्याची शक्यता आहे.
- लोकसंख्येची असुरक्षितता: याच काळात या अतिसंवेदनशील क्षेत्रांमध्ये राहणाऱ्या किंवा वावरणाऱ्या लोकांच्या संख्येत १७ टक्क्यांनी वाढ नोंदवली जाईल.
नेपाळमधील दुर्घटना हे भारतासाठी डोळे उघडणारे जिवंत उदाहरण आहे. डोंगरउतारांचं नियोजनशून्य शहरीकरण आणि हिमनगांचे बदलणारे वर्तन यांमुळे पायथ्याशी राहणाऱ्या लाखो नागरिकांचा जीव टांगणीला लागला आहे.
जागतिक हवामान बदल आणि गोठलेल्या जमिनीचा वितळणारा थर
‘इंटरनॅशनल क्रायोस्फियर क्लायमेट इनिशिएटिव्ह’ (ICCI) या आंतरराष्ट्रीय संस्थेच्या संचालक पाम पिअरसन यांनी ‘दी इंडियन एक्स्प्रेस’शी बोलताना या धोक्याबाबत गंभीर चिंता व्यक्त केली. त्यांनी सांगितलं की, या संशोधनानं नेपाळसारख्या दुर्घटनांची पूर्वकल्पना दिली होती.
पाम पिअरसन यांच्या मते:
- निरीक्षण आणि निधी: हिमनद्यांच्या सततच्या देखरेखीसाठी आणि पूर्वसूचना प्रणाली उभारण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर निधीची गरज आहे. जीवित आणि वित्तहानीच्या तुलनेत हा खर्च नगण्य आहे.
- जीवाश्म इंधनाचा अंत: हा केवळ स्थानिक प्रश्न नसून, जागतिक हवामानबदलाचा परिणाम आहे. आपल्याला तातडीने कोळसा, पेट्रोल-डिझेल यांसारख्या जीवाश्म इंधनांचा वापर थांबवून, हरित ऊर्जेकडे वळावं लागेल.
- पर्माफ्रॉस्टचा वितळणारा पाया: नेपाळमधील घटनेत हिमनदीखालील हजारो वर्षे गोठलेली जमीन (Permafrost) इतकी वितळली की, संपूर्ण पायाच खचला. असा हिमकडा कोसळण्याचा प्रकार यापूर्वी केवळ ग्रीनलँड किंवा अंटार्क्टिकामध्येच पाहायला मिळत होता; मात्र आता ते हिमालयातसुद्धा घडताना दिसत आहे.
चमोली (भारत) ते ब्लाटन (स्वित्झर्लंड): आपत्ती व्यवस्थापनाचा धडा
‘नेचर’ मासिकात ६ मार्च रोजी प्रसिद्ध झालेल्या आणखी एका महत्त्वपूर्ण अभ्यासात आपत्ती व्यवस्थापनाचा फरक स्पष्ट करण्यात आला आहे. युनिव्हर्सिटी ऑफ अबर्डीनच्या ताराशास्त्र व भूविज्ञान विभागाचे प्रमुख डॉ. अंशुमन भारद्वाज, रईस अहमद आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी २०२१ मधील उत्तराखंडच्या चमोली दुर्घटनेची तुलना स्वित्झर्लंडमधील ‘ब्लाटन’ (Blatten) येथील घटनेशी केली.२०२१ मध्ये चमोलीतील ऋषिगंगा खोऱ्यात बर्फ आणि खडकाचा प्रचंड कडा कोसळला होता. या दुर्घटनेत जलविद्युत प्रकल्प उद्ध्वस्त झाले, पूल वाहून गेले आणि २०० हून अधिक निष्पाप लोकांनी प्राण गमावले. याउलट, स्वित्झर्लंडच्या ब्लाटन भागात कडा खचण्याची पूर्वचिन्हं शास्त्रज्ञांनी वेळेत ओळखली. मग तिथल्या प्रशासनानं तातडीनं हालचाल करून संपूर्ण परिसर रिकामा केला, ज्यामुळे मोठी हानी टळली. अभ्यासानं स्पष्ट केलं,
“विनाश आणि बचाव यांतील फरक नशिबावर नाही, तर पूर्वतयारी, सातत्यपूर्ण निरीक्षण आणि वेळेवर केलेल्या कारवाईवर अवलंबून असतो.”
भविष्याची दिशा: केवळ बचावकार्यं पुरेशी आहेत का?
डॉ. अंशुमन भारद्वाज यांनी ‘दी इंडियन एक्सप्रेस’शी संवाद साधताना चार अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे अधोरेखित केले आहेत:
- साखळी आपत्ती (Cascading Hazards): डोंगराळ भागातील दुर्घटनांना केवळ एक स्वतंत्र पूर किंवा भूस्खलन म्हणून पाहणं थांबवलं पाहिजे. हिमकडा कोसळणं, नदी अडणं आणि महापूर येणं ही एका संकटातून दुसऱ्या संकटाची साखळी असते.
- पूर्वानुमान आणि पूर्वतयारी : केवळ आपत्ती घडल्यानंतर मदतकार्य करण्यापेक्षा, ती घडण्यापूर्वीच उपग्रह आणि सेन्सर्सद्वारे पर्वतांच्या हालचालींवर बारीक लक्ष ठेवणं गरजेचं आहे.
- सीमापार समन्वय (Transboundary Management): हिमालय हा भारत, नेपाळ, भूतान व तिबेटमध्ये पसरलेला आहे. त्यामुळे हवामानबदल आणि हिमनद्यांच्या संरक्षणासाठी शेजारील देशांमध्ये सामायिक डेटा आणि आपत्ती निवारण यंत्रणा हवी.
- घाईघाईनं निष्कर्ष काढणं टाळा: दुर्घटना घडल्या घडल्या शास्त्रीय कारणांचा अभ्यास केल्याशिवाय कोणतीही विधानं करणं टाळलं पाहिजे.
उष्ण होत चाललेला हिमालय सतत धोक्याचे इशारे देत आहे. निसर्गाचा हा रोष टाळायचा असेल, तर हिमालयातील प्रत्येक लटकत्या हिमनगावर करडी नजर ठेवणं आणि निसर्गाचा समतोल राखणारा विकास करणं, हाच भारतासमोरील एकमेव सुरक्षित मार्ग आहे.
