–डॉ. देवदत्त पोखरकर
History of Chili Origin of Chili Pepper in India: मिरचीचा तिखटपणा वर्णन करणारी अनेक गाणी, गोष्टी आपण ऐकतो; पण मिरची म्हणजे फक्त तिखटपणा नव्हे तर चव, रंग, ऊर्जा आणि विविधतेचा संगम आहे. ती अन्नाला केवळ झणझणीत करत नाही, तर त्याला आकर्षक रूप देते, भूक वाढवते आणि चवीला उठाव देते. त्यामुळे मिरची ही केवळ तिखटपणाचे प्रतीक नसून, चैतन्य, उर्जा आणि उत्साहाची देखील चव आहे.

मूळची भारतीय वनस्पती नाही

भारतीय खाद्यसंस्कृतीचा विचार केला तर तिखटपणाशिवाय जेवण अपूर्ण वाटते. भाजी, आमटी, चटणी, लोणचे किंवा स्ट्रीट फूड प्रत्येक पदार्थात मिरचीचा वापर आज अपरिहार्य झाला आहे. मिरची अन्नाला केवळ तिखटपणा देत नाही, तर रंग, सुगंध आणि चव यांमध्येही मोठी भर घालते. त्यामुळेच आज मिरची भारतीय स्वयंपाकघराचा अविभाज्य भाग ठरली आहे. मात्र, अनेकांना हे माहिती नसते की, मिरची ही मूळची भारतीय वनस्पती नाही. तिचा प्रवास हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या अमेरिकन खंडातून सुरू झाला आणि काही शतकांतच ती भारतात इतकी रुजली की जणू ती इथलीच आहे असे वाटू लागले.

६००० ते ७००० वर्षांपूर्वीपासून मिरची वापरात

मिरचीचे मूळ स्थान मध्य आणि दक्षिण अमेरिका आहे. मेक्सिको, पेरू आणि बोलिव्हिया या प्रदेशांमध्ये तिची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते. पुरातत्त्वीय संशोधनानुसार, सुमारे ६००० ते ७००० वर्षांपूर्वीपासून स्थानिक लोक मिरचीचा वापर करत होते. अझ्टेक आणि माया संस्कृतींमध्ये मिरची हा दैनंदिन आहाराचा महत्त्वाचा भाग होती. ते मिरचीचा वापर केवळ चव वाढवण्यासाठीच नव्हे, तर औषधी कारणांसाठीही करत असत. जखमांवर लावणे, सर्दीवर उपाय म्हणून वापरणे, तसेच शरीरातील उष्णता वाढवण्यासाठी मिरची उपयोगी मानली जात होती.

हेही वाचा

भारतीय स्वयंपाक घरातील तिखट पदार्थ

भारतात मात्र प्राचीन काळात तिखटपणासाठी वेगळी साधने वापरली जात होती. काळी मिरी, पिंपळी, आले आणि मोहरी हे मसाले अन्नाला तिखटपणा देण्यासाठी वापरले जात. आज आपण सहज वापरत असलेली लाल मिरची त्या काळात भारतीय स्वयंपाकात अस्तित्वातच नव्हती. १४९२ साली ख्रिस्टोफर कोलंबस हा समुद्रमार्गे भारतात जाण्यासाठी निघाला होता. त्याचा उद्देश भारतातील मौल्यवान मसाले, विशेषतः काळी मिरी (pepper) शोधणे होता. त्या काळात मसाले खूप महाग आणि मौल्यवान होते.

पेपर नाही रेड पेपर

परंतु, प्रवासात तो चुकून भारताऐवजी अमेरिकन खंडात पोहोचला. तेथे त्याला स्थानिक लोकांनी वापरत असलेली एक लाल, तिखट फळासारखी वनस्पती दिसली. त्याने ती चाखली आणि तिच्या तिखट चवीने तो थक्क झाला. त्यामुळे त्याने तिला रेड पेपर (red pepper) असे नाव दिले. परंतु, ती खऱ्या मिरीपेक्षा पूर्णपणे वेगळी होती. कोलंबस ही मिरची युरोपमध्ये घेऊन गेला. तेथून पोर्तुगीज आणि स्पॅनिश व्यापाऱ्यांनी तिचा प्रसार जगभर केला. काही वर्षांनंतर पोर्तुगीज व्यापारी ती मिरची भारतात घेऊन आले. सुरुवातीला लोकांना ही नवी गोष्ट वेगळी वाटली, पण हळूहळू तिची चव भारतीयांना इतकी आवडली की तिची सर्वत्र मोठ्या प्रमाणात लागवड होऊ लागली .

गोवा मिरचीच्या प्रसाराचे पहिले केंद्र

१४९८ साली वास्को-द-गामा भारतात आल्यानंतर पोर्तुगीजांनी गोव्यात व्यापार सुरू केला आणि १६व्या शतकाच्या मध्यात त्यांनी मिरची भारतात आणली. गोवा हे भारतातील मिरचीच्या प्रसाराचे पहिले केंद्र मानले जाते. सुरुवातीला Pernambuco pepper या नावाने ओळखली जाणारी मिरची हळूहळू स्थानिक शेतकऱ्यांनी स्वीकारली. तिची लागवड सोपी होती, ती विविध हवामानात वाढत होती आणि काळ्या मिरीपेक्षा खूप स्वस्त होती. यामुळे तिचा प्रसार अतिशय वेगाने झाला. काही दशकांतच मिरची दक्षिण भारत, दख्खन आणि पुढे संपूर्ण भारतात पसरली. १६व्या शतकाच्या अखेरीस ती भारतीय स्वयंपाकाचा महत्त्वाचा भाग झाली.

हेही वाचा

जीवनसत्त्व ‘A’ आणि ‘C’ यांचा उत्तम स्रोत

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहता मिरची ही Capsicum वंशातील वनस्पती असून ती Solanaceae कुलात मोडते. मिरचीमध्ये Capsaicin हे रसायन आढळते. Capsaicin हे तिच्या तिखटपणासाठी जबाबदार असते. मिरची हिरवी, लाल, पिवळी आणि नारिंगी अशा विविध रंगांत आढळते. ती जीवनसत्त्व ‘A’ आणि ‘C’ यांचा उत्तम स्रोत आहे. तिच्या तिखटपणाचे मोजमाप Scoville Scale या पद्धतीने केले जाते. मिरचीची फळे आकाराने लहान, मोठी, गोल किंवा लांबट असू शकतात आणि प्रत्येक प्रकाराची चव व तिखटपणा वेगळा असतो.

भूत जोलोकिया

भारतात अनेक प्रकारच्या मिरच्या आढळतात. ईशान्य भारतातील भूत जोलोकिया ही जगातील सर्वाधिक तिखट मिरच्यांपैकी एक मानली जाते. नागालँडमधील नागा मिरची स्थानिक खाद्यसंस्कृतीत अत्यंत महत्त्वाची आहे. केरळमधील कंठारी मिरची आकाराने लहान असली तरी ती खूप तिखट असते. आंध्र प्रदेशातील गुंटूर सन्नम ही मिरची तिच्या लाल रंगामुळे आणि तिखटपणामुळे निर्यातीसाठी प्रसिद्ध आहे. गोव्यातील खोला मिरचीला ऐतिहासिक महत्त्व आहे.

मिरची नगदी पीक

भारत हा जगातील प्रमुख मिरची उत्पादक देशांपैकी एक आहे. आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, तमिळनाडू आणि राजस्थान या राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर मिरचीची लागवड केली जाते. गुंटूर हा मिरचीचा जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध बाजार आहे. विविध हवामानात वाढण्याची क्षमता आणि चांगला बाजारभाव यामुळे मिरची हे शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे नगदी पीक ठरले आहे.

हेही वाचा

विविध ढंगात मिरची

  • मिरचीचा वापर केवळ अन्नापुरता मर्यादित नाही, तर जगभरात तिचे अनेक आगळे-वेगळे आणि उपयुक्त उपयोग आढळतात. मिरचीमध्ये असलेल्या कॅप्सेसिन या रसायनामुळे तिचा उपयोग स्वसंरक्षणासाठीही केला जातो. याच घटकावर आधारित पेपर स्प्रे तयार केला जातो, जो हल्लेखोरांपासून स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी प्रभावी साधन मानले जाते.
  • खाद्यसंस्कृतीतही मिरचीचे अनोखे प्रयोग पाहायला मिळतात. उदाहरणार्थ, मेक्सिकोमध्ये चिली चॉकलेट हा गोड आणि तिखट यांचा संगम असलेला पदार्थ लोकप्रिय आहे, जो चवीचा वेगळाच अनुभव देतो.
  • शेतीक्षेत्रात मिरचीचा वापर नैसर्गिक कीटकनाशक म्हणून केला जातो. मिरचीपासून तयार केलेले द्रावण पिकांवर फवारल्यास कीटकांपासून संरक्षण मिळते आणि रासायनिक औषधांचा वापर कमी होतो.
  • औषधी क्षेत्रातही मिरचीचे महत्त्व अधोरेखित होते. काही देशांमध्ये कॅप्सेसिनयुक्त मलम आणि क्रीम वेदनाशामक म्हणून वापरले जातात, कारण ते रक्ताभिसरण वाढवण्यास आणि स्नायूंच्या वेदना कमी करण्यास मदत करतात.
  • याशिवाय, आफ्रिकेतील काही भागांत शेतकरी मिरचीचा वापर करून हत्ती पिकांपासून दूर ठेवतात. मिरचीचा तीव्र वास आणि तिखटपणा हत्तींसाठी त्रासदायक ठरतो, त्यामुळे ते शेतात येणे टाळतात. काही ठिकाणी मिरचीच्या धुराचा वापर non-lethal शस्त्र म्हणूनही केला जातो, ज्यामुळे कोणतीही गंभीर इजा न करता गर्दी नियंत्रणात ठेवणे शक्य होते.

मिरची औषधीही

भारतीय खाद्यसंस्कृतीत मिरचीला विशेष स्थान आहे. ती अन्नाला तिखटपणा आणि आकर्षक रंग देते. मसाला उद्योगात ती कणा मानली जाते आणि भारतातून मोठ्या प्रमाणावर तिची निर्यात केली जाते. याशिवाय मिरची पचनक्रिया सुधारते, सर्दी-कफ कमी करण्यास मदत करते आणि शरीरातील रक्ताभिसरण वाढवते.

एकुणातच, अमेरिकन खंडातून सुरू झालेला मिरचीचा प्रवास पोर्तुगीज व्यापाऱ्यांमार्फत भारतात पोहोचला आणि काही शतकांतच ती भारतीय जीवनाचा अविभाज्य भाग झाली. आज मिरची ही केवळ एक मसाला नसून भारतीय चवीची ओळख आहे. तिच्या तिखटपणात इतिहास, विज्ञान आणि संस्कृती यांचा सुंदर संगम दिसून येतो.

संदर्भ (References)

  • Andrews, J. (1995). Peppers: The Domesticated Capsicums
  • DeWitt, D. & Bosland, P. (2009). The Complete Chile Pepper Book
  • FAO – Chilli Production Statistics
  • ICAR – Capsicum Crop Information
  • Perry, L. et al. (2007). Domestication of Chili Peppers, Science
  • Scoville, W.L. (1912). Capsicum Study