How Long Alcohol Stays in Body: रात्री घेतलेली दारू शरीरात किती वेळ राहते? वैद्यकीय चाचणीत काय आढळून आले?

मद्य घेतल्यानंतर एखाद्या व्यक्तीला काही तासांनी नॉर्मल वाटू शकते; तरीही तिच्या रक्तात, श्वासात किंवा लघवीत मद्य अथवा त्याच्या चयापचयातून तयार झालेले घटक आढळू शकतात. वाहन चालवणे, कामाच्या ठिकाणी होणाऱ्या तपासण्या, वैद्यकीय प्रक्रिया आणि औषधांचा वापर यांसाठी ही बाब महत्त्वाची ठरते.

शरीर मद्यावर प्रक्रिया कशी करते?

मद्यपानानंतर अल्कोहोलचा काही भाग पोटातून, तर बहुतांश भाग लहान आतड्यातून रक्तात शोषला जातो. रिकाम्या पोटी मद्य घेतल्यास हे शोषण तुलनेने वेगाने होऊ शकते. मद्याबरोबर अन्न घेतलेले असल्यास शोषणाचा वेग कमी होतो; मात्र त्यामुळे मद्य शरीरातून लगेच निघून जात नाही.

रक्तातून अल्कोहोल यकृतापर्यंत पोहोचते. यकृतातील ‘अल्कोहोल डिहायड्रोजनेज’ हे एन्झाइम त्याचे अॅसिटाल्डिहाइडमध्ये रूपांतर करते. अॅसिटाल्डिहाइड हा विषारी आणि अत्यंत प्रतिक्रियाशील घटक आहे. पुढे ‘अल्डिहाइड डिहायड्रोजनेज’च्या मदतीने त्याचे अॅसिटेटमध्ये रूपांतर होते. अखेरीस शरीर त्याचा ऊर्जा निर्मितीसाठी वापर करते किंवा तो पाणी आणि कार्बन डायऑक्साइडच्या स्वरूपात बाहेर टाकला जातो.

मद्यपानानंतर चेहरा लाल होणे, मळमळ, डोकेदुखी किंवा हृदयाचे ठोके वाढणे यांसारखी काही लक्षणे अॅसिटाल्डिहाइड आणि शरीरातील इतर जैविक प्रतिक्रियांशी संबंधित असू शकतात.

मद्य किती वेगाने कमी होते?

शरीर मद्याचे चयापचय तुलनेने स्थिर पण मर्यादित वेगाने करते. सरासरी प्रौढ व्यक्तीमध्ये रक्तातील अल्कोहोलचे प्रमाण तासाला अंदाजे 0.01 ते 0.02 टक्के BAC इतके कमी होऊ शकते; परंतु हा केवळ साधारण अंदाज आहे.

कॉफी पिणे, थंड पाण्याने अंघोळ करणे, व्यायाम करणे किंवा झोप घेणे यांमुळे यकृताचा मद्य विघटनाचा वेग लक्षणीयरीत्या वाढत नाही. नशा उतरवण्यासाठी मुख्यतः वेळच आवश्यक असतो.

वेगवेगळ्या चाचण्यांमध्ये अल्कोहोल (मद्य) किती काळ आढळू शकते?

​व्यक्तीने घेतलेल्या मद्याचे प्रमाण, तिची चयापचय क्षमता (Metabolism), चाचणीचा प्रकार, त्याची संवेदनशीलता आणि नमुना कधी घेतला आहे, या सर्व गोष्टींवर चाचणीचे निकाल अवलंबून असतात. वेगवेगळ्या चाचण्यांनुसार हा कालावधी खालीलप्रमाणे बदलतो:

• ​रक्त चाचणी (Blood Test): रक्तामध्ये थेट अल्कोहोल (इथेनॉल) सामान्यतः काही तासांपर्यंतच आढळते. मात्र, जर खूप जास्त प्रमाणात मद्यपान केले असेल, तर ते सुमारे १२ तास किंवा त्यापेक्षाही जास्त काळ रक्तात राहू शकते.
• ​श्वास चाचणी (Breath Test): ‘ब्रीथलायझर’ उपकरणाद्वारे श्वासातील अल्कोहोल तपासून रक्तातील त्याच्या संभाव्य प्रमाणाचा अंदाज लावला जातो. व्यक्तीचे चयापचय आणि मद्याचे प्रमाण यानुसार मद्यपान केल्यानंतर अनेक तासांपर्यंत ही चाचणी पॉझिटिव्ह (सकारात्मक) येऊ शकते.
• ​लघवी चाचणी (Urine Test): नेहमीच्या पारंपरिक चाचणीत लघवीमध्ये थेट अल्कोहोल साधारण काही तासांपासून ते एका दिवसापर्यंतच आढळते. परंतु, EtG आणि EtS सारख्या अधिक प्रगत व संवेदनशील चाचण्यांमुळे अल्कोहोल शरीरात पचल्यानंतर उरलेले अंश साधारण २ ते ३ दिवसांपर्यंत शोधून काढता येतात. अतिप्रमाणात मद्यपान केले असल्यास हा काळ वाढू शकतो, मात्र प्रत्येक वेळी मद्याचे अंश ५ दिवस राहतात हा दावा पूर्णपणे अचूक नाही.
• ​लाळ चाचणी (Saliva Test): लाळेमध्ये अल्कोहोलचे प्रमाण सामान्यतः रक्त आणि श्वासाप्रमाणेच अतिशय कमी कालावधीसाठी (काही तासांसाठीच) आढळते.
• केस: केसांमधील EtG किंवा fatty acid ethyl esters यांसारखे संकेत अनेक आठवडे किंवा महिने चाललेल्या मद्यसेवनाच्या पद्धतीचा अंदाज देऊ शकतात. ही चाचणी एखाद्या विशिष्ट दिवशी घेतलेल्या एका पेयाची वेळ अचूकपणे सांगत नाही. केसाच्या सुमारे तीन सेंटीमीटर भागातून साधारण तीन महिन्यांच्या सेवनपद्धतीचे मूल्यांकन केले जाऊ शकते.

मद्याच्या चयापचयावर कोणते घटक परिणाम करतात?

प्रत्येक व्यक्तीत मद्याचे शोषण आणि चयापचय वेगळा असतो. शरीराचे वजन आणि रचना, जैविक लिंग, वय, आनुवंशिक वैशिष्ट्ये, यकृताचे आरोग्य, घेतलेली औषधे, मद्याचे प्रमाण, पेयाचा वेग आणि पोटात अन्न आहे की नाही..या सर्वांचा परिणाम होऊ शकतो.

स्त्रियांच्या शरीरात सरासरीने पाण्याचे प्रमाण कमी आणि चरबीचे प्रमाण अधिक असू शकते. त्यामुळे समान वजनाच्या पुरुषाच्या तुलनेत समान प्रमाणातील मद्य घेतल्यावर रक्तातील अल्कोहोलचे प्रमाण अधिक होण्याची शक्यता असते. मात्र व्यक्तिनिहाय फरक मोठा असतो.

अन्नामुळे मद्याचे रक्तात शोषण मंदावू शकते आणि रक्तातील कमाल प्रमाण काहीसे कमी राहू शकते. तरीही अन्न मद्य निष्प्रभ करत नाही किंवा यकृताला ते त्वरित बाहेर टाकता येत नाही.

नशा कमी झाली म्हणजे वाहन चालवणे सुरक्षित आहे का?

नाही. व्यक्तीला स्वतःला शुद्ध वाटणे म्हणजे तिची प्रतिक्रिया देण्याची क्षमता, निर्णयक्षमता आणि समन्वय पूर्णपणे पूर्ववत झाला आहे, असे मानता येत नाही. विशेषतः रात्री जास्त मद्यपान केल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी सकाळीही रक्तातील अल्कोहोल कायदेशीर मर्यादेपेक्षा अधिक असू शकते.

किती वेळ थांबावे यासाठी ‘प्रत्येक ड्रिंकला एक तास’ असा नियम सुरक्षित किंवा सार्वत्रिक नाही. मद्यपान केले असल्यास वाहन न चालवणे आणि पर्यायी प्रवासव्यवस्था करणे हाच सर्वात सुरक्षित पर्याय आहे.

वैद्यकीय प्रक्रियांपूर्वी माहिती देणे आवश्यक

शस्त्रक्रिया, भूल, एंडोस्कोपी किंवा काही औषधोपचारांपूर्वी अलीकडे केलेल्या मद्यपानाची माहिती डॉक्टरांना द्यावी. मद्य काही औषधांशी परस्परक्रिया करू शकते आणि रक्तदाब, श्वसन, रक्तस्राव, यकृताचे कार्य किंवा भूल देण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम करू शकते.

नियमित किंवा जास्त प्रमाणात मद्यपान करणाऱ्या व्यक्तीने मद्य अचानक बंद केल्यास काही वेळा गंभीर ‘अल्कोहोल विड्रॉअल’ होऊ शकते. त्यामुळे वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय अचानक बदल करणे धोकादायक ठरू शकते.

जागतिक आरोग्य संघटनेचा निष्कर्ष- WHO

जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) प्रसिद्ध वैद्यकीय नियतकालिक The Lancet Public Health मध्ये अल्कोहोलच्या सेवनाबाबत एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि धक्कादायक विधान केले आहे. “अल्कोहोलच्या सेवनासाठी कोणतीही मर्यादा ‘सुरक्षित’ (Safe Level) मानली जाऊ शकत नाही. मद्याचा पहिला थेंब शरीरात गेल्यापासूनच आरोग्याला होणारा धोका सुरू होतो. अल्कोहोल हे ‘ग्रुप १ कार्सिनोजेन’ (Group 1 Carcinogen – कर्करोग निर्माण करणारा घटक) आहे, ज्यात तंबाखू आणि एस्बेस्टॉसचा समावेश होतो. कमी किंवा मध्यम प्रमाणात मद्यपान केल्यानेही स्तनांचा कर्करोग आणि आतड्यांचा कर्करोग होण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढतो.”

‘NIAAA’ चे वैज्ञानिक निष्कर्ष

अमेरिकेची नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑन अल्कोहोल अब्युज अँड अल्कोहोलिझम (NIAAA) ही संस्था मानवी शरीरावर मद्याच्या होणाऱ्या परिणामांवर आणि त्याच्या चयापचयावर (Metabolism) सखोल संशोधन करते. त्यांनी केलेल्या संशोधनात लक्षात आले आहे की, मानवी यकृत (Liver) एका तासाला सरासरी केवळ एक ‘स्टँडर्ड ड्रिंक’ (Standard Drink – उदा. ३० मिली स्पिरिट किंवा एक लहान बिअर) इतकेच अल्कोहोल पचवू शकते. या वेगाला कोणत्याही घरगुती उपायाने (उदा. कॉफी किंवा थंड पाण्याचे स्नान) वाढवता येत नाही. एखाद्या व्यक्तीने रात्री जास्त प्रमाणात मद्यपान केले असेल, तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी नशा उतरल्यासारखे वाटत असले तरीही, रक्तातील अल्कोहोलचे प्रमाण (BAC) कायदेशीर मर्यादेपेक्षा जास्त असू शकते. अशा स्थितीत वाहन चालवणे किंवा यंत्रसामग्री हाताळणे अपघाताला आमंत्रण देणारे ठरते.

लक्षात ठेवण्यासारखे

मद्य शरीरातून किती वेळात निघेल याचे अचूक घरगुती गणित उपलब्ध नाही. चाचणीमध्ये मद्य किंवा त्याचे अवशेष किती काळ आढळतील, हे व्यक्ती, सेवनाचे प्रमाण आणि चाचणीच्या प्रकारावर अवलंबून असते.

कॉफी, अंघोळ, व्यायाम किंवा झोप यांमुळे मद्य वेगाने नष्ट होत नाही. वाहन चालवणे, यंत्रसामग्री हाताळणे किंवा वैद्यकीय प्रक्रिया करणे यासाठी अंदाजावर अवलंबून राहू नये.

अतिमद्यपानानंतर व्यक्तीला जागे करता येत नसेल, श्वास मंद किंवा अनियमित असेल, वारंवार उलट्या होत असतील, आकडी आली असेल किंवा त्वचा निळसर अथवा अत्यंत फिकट दिसत असेल, तर ती आपत्कालीन स्थिती असू शकते. अशावेळी तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.