How Shiv Sena Won BMC in 1973: भारतातील राजकीय इतिहासात ‘वंदे मातरम्’ हे गीत केवळ सांस्कृतिक किंवा साहित्यिक प्रतीक म्हणून मर्यादित राहिलेले नाही. स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात ब्रिटिश सत्तेविरोधात संघर्षाचे प्रेरणास्थान ठरलेले हे गीत, नंतरच्या काळात राजकीय वाद, समर्थन आणि विरोधाचा केंद्रबिंदू ठरत गेले. सरकारकडून या गीताचा गौरव झाला, तर काही समुदायांनी त्यातील आशयावर आक्षेप घेतले. विशेषतः निवडणुकांच्या काळात अनेक राजकीय पक्षांनी ‘वंदे मातरम्’चा भावनिक आणि प्रतिकात्मक भांडवल म्हणून वापर केला.
या प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला पाहायला मिळाला. मुंबई महानगरपालिका निवडणुकांमध्ये शिवसेनेने ‘वंदे मातरम्’ला थेट प्रचाराच्या केंद्रस्थानी आणले. स्थानिक स्वराज्य संस्थेच्या निवडणुकीत एका राष्ट्रीय गीताचा राजकीय मुद्दा म्हणून वापर होणे, ही त्या काळात उल्लेखनीय बाब होती. या रणनीतिचा शिवसेनेला चांगलाच राजकीय लाभ झाला. विजयी झालेल्या जागांच्या संख्येत पक्ष पहिल्या क्रमांकावर नव्हता, तरी ‘वंदे मातरम्’भोवती उभ्या राहिलेल्या भावनिक वातावरणाचा फायदा घेत शिवसेनेने मुंबई महानगरपालिकेची सत्ता हस्तगत केली. त्यामुळे ‘वंदे मातरम्’ हे गीत प्रथमच स्थानिक निवडणूक राजकारणात प्रभावी सत्ता-साधन ठरल्याचे त्यावेळेस स्पष्ट झाले होते.
‘जय भवानी, जय शिवाजी’पासून ‘वंदे मातरम्’पर्यंत
१९६६ साली शिवसेनेची स्थापना झाल्यानंतर पक्षाने मुंबईच्या राजकारणात घोषवाक्यांना विशेष महत्त्व दिले. सुरुवातीच्या काळात ‘जय भवानी, जय शिवाजी’ हा शिवसेनेचा मुख्य रणघोष होता. मात्र १९७० च्या दशकाच्या प्रारंभी पक्षाच्या राजकीय भाषेत बदल घडताना दिसू लागला. याच काळात शिवसेनेने ‘वंदे मातरम्’ या राष्ट्रीय गीताला अधिक ठळकपणे पुढे आणण्यास सुरुवात केली आणि १९७३ च्या मुंबई महानगरपालिका निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर या गीताला एक स्पष्ट राजकीय संदर्भ प्राप्त झाला.
या बदलाची बीजे १९६८ साली महानगरपालिकेच्या सभागृहात घडलेल्या एका घटनेत पेरली गेली होती. त्या वेळी नगरसेवकांनी उभे राहून ‘वंदे मातरम्’ म्हणावे, असा प्रस्ताव मांडण्यात आला. मात्र या प्रस्तावाला काही मुस्लिम नगरसेवकांनी विरोध दर्शवला. ऐतिहासिकदृष्ट्या, काही मुस्लिम संघटनांचा ‘वंदे मातरम्’च्या संपूर्ण गीताविषयी आक्षेप राहिला आहे. त्यांच्या मते, गीताच्या उत्तरार्धातील कडव्यांमध्ये राष्ट्राचे देवीस्वरूपात मानवीकरण केले गेले असून, इस्लामी धर्मशास्त्राला अशा स्वरूपाची देवतारूप स्तुती मान्य नाही.
महानगरपालिकेच्या एका बैठकीदरम्यान, माहीम मतदारसंघातील काँग्रेस नगरसेवक अमीन खांडवानी यांनी ‘वंदे मातरम्’ म्हणण्यास नकार दिल्यानंतर हा वाद अधिक तीव्र झाला. त्यांच्या या भूमिकेमुळे सभागृहात राजकीय तणाव निर्माण झाला आणि हा प्रश्न लवकरच सभागृहाच्या चौकटीबाहेर जाऊन सार्वजनिक चर्चेचा विषय ठरला. १९७३ च्या निवडणुका जवळ येत असताना ‘वंदे मातरम्’चा मुद्दा मुंबईच्या राजकीय चर्चेचा अविभाज्य भाग झाला. या पार्श्वभूमीवर शिवसेनेने या विषयाचा निवडणूक प्रचारात जोरदार वापर केला. परिणामी, ‘वंदे मातरम्’ हे केवळ सांस्कृतिक किंवा राष्ट्रभावनेचे प्रतीक न राहता, मुंबईच्या स्थानिक राजकारणात एक प्रभावी आणि भावनिक राजकीय मुद्दा म्हणून उदयास आले.
शिवसेनेच्या प्रचाराच्या केंद्रस्थानी ‘वंदे मातरम्’
आपला पारंपरिक आधारवर्ग ओलांडून राजकीय प्रभाव वाढवण्याच्या उद्देशाने, १९७० च्या दशकात शिवसेनेने मुंबईत स्वतःला एक निर्णायक राजकीय शक्ती म्हणून उभे करण्यासाठी व्यापक रणनीति अवलंबली. या काळात ‘वंदे मातरम्’चा मुद्दा उचलण्याबरोबरच पक्षाने रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाच्या (RPI) दोन्ही गटांशी राजकीय युती केली होती. त्यामुळे नवबौद्ध समाजाच्या हितसंबंधांशी आपण बांधील आहोत, असा संदेश देण्याचा प्रयत्न शिवसेनेने केला, तसेच प्रतिस्पर्धी पक्षांवर टीकेची धारही वाढवली.
इंदिरा काँग्रेसवर टीका
१९७३ च्या मुंबई महानगरपालिका निवडणुकीत शिवसेनेने ८५ उमेदवार मैदानात उतरवले, तर RPI च्या गटांना २० जागा देण्यात आल्या. निवडणूक प्रचारादरम्यान इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेस (R) हा पक्ष शिवसेनेचे प्रमुख लक्ष्य होता. काँग्रेसवर “तस्कर, दारू माफिया आणि काळाबाजार करणाऱ्यांचे संरक्षण करणारा पक्ष” असल्याचा आरोप करत शिवसेनेने आपली आक्रमक भूमिका स्पष्ट केली.
वंदे मातरम् केंद्रस्थानी
परंतु, या सर्व प्रचाराच्या केंद्रस्थानी ‘वंदे मातरम्’ हाच मुद्दा होता. मुस्लिम लीगने ‘वंदे मातरम्’ म्हणण्यास विरोध केल्याची भूमिका शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांच्यासाठी थेट राजकीय हल्ल्याचा मुद्दा ठरली. त्यांनी शिवसेनेच्या नगरसेवकांना या प्रश्नावर मुस्लिम लीगला जाब विचारण्याचे आवाहन केले. परिणामी, हा वाद केवळ सांस्कृतिक किंवा धार्मिक चौकटीत न राहता, राष्ट्रीय निष्ठेचा प्रश्न म्हणून राजकीय पातळीवर मांडला जाऊ लागला.
आणि सुधीर जोशी महापौर झाले
मुंबई महानगरपालिका निवडणुकांत शिवसेनेला केवळ ४० जागा मिळाल्या, तरी निकाल जाहीर होताच पक्षाने राजकीय हालचालींना वेग दिला. अपक्ष नगरसेवक, काँग्रेसचे (O) सदस्य, रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाचे (RPI) विविध गट तसेच काही जनसंघ नगरसेवकांशी सखोल वाटाघाटी करून शिवसेनेने सभागृहात आवश्यक संख्याबळ उभे केले. या राजकीय गणिताचा परिणाम म्हणून २ एप्रिल १९७३ रोजी शिवसेनेचे सुधीर जोशी महापौरपदी निवडून आले. या निवडणुकीत त्यांना ७६ मते मिळाली, जी शिवसेनेच्या स्वतःच्या संख्येपेक्षा दुप्पट होती आणि प्रत्यक्षात अधिक जागा जिंकलेल्या काँग्रेस (R) पेक्षाही निर्णायक ठरली.
नंतर मात्र समेटावर
हा प्रसंग शिवसेनेच्या राजकीय वाटचालीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. ‘वंदे मातरम्’सारख्या भावनिक आणि संवेदनशील मुद्द्याचा वापर करून, सभागृहातील मर्यादित संख्याबळ असूनही राजकीय प्रभाव कसा वाढवता येतो, याचे हे पहिले ठळक उदाहरण होते. निवडणूक प्रचारात ‘वंदे मातरम्’ अनिवार्य करण्याची ठाम भूमिका घेतलेल्या शिवसेनेने सत्तेत आल्यानंतर मात्र अधिक समेट असणारी भूमिका स्वीकारल्याचे दिसून आले.
सत्तास्थापनेनंतर काहीच काळात, नवनिर्वाचित महापौर सुधीर जोशी यांनी १४ एप्रिल १९७१ रोजी एक महत्त्वाची घोषणा केली. मुस्लिम नगरसेवकांना इच्छा असल्यास ‘वंदे मातरम्’ म्हणण्यापासून दूर राहण्याची मुभा देण्यात येईल. या घोषणेमुळे निवडणूक काळातील तीव्र राजकीय भूमिका आणि प्रत्यक्ष सत्तेत आल्यानंतरचा व्यवहार्य दृष्टिकोन यातील फरक स्पष्टपणे समोर आला.
