बदलती जीवनशैली, खाण्यापिण्याच्या चुकीच्या सवयी, व्यायामाचा अभाव आणि कामाच्या वाढत्या ताणामुळे अनेकांमध्ये आरोग्याच्या विविध समस्या निर्माण होतात. याचा परिणाम शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांपैकी एक असलेल्या यकृतावरही होण्याची शक्यता असते. पूर्वी फॅटी लिव्हर हा आजार प्रामुख्याने मद्यपानाशी संबंधित मानला जात होता. आता मात्र मद्यपान न करणाऱ्या व्यक्तींमध्येही या आजाराचे प्रमाण वाढले आहे. रात्री उशिरा जेवणे, दिवसभर एकाच जागी बसून राहणे तसेच चुकीच्या आहारामुळे यकृतामध्ये चरबी निर्माण होण्याचा धोका निर्माण होतो. मात्र, दैनंदिन जीवनशैलीत काही महत्त्वाचे बदल केल्यास हा धोका कमी होण्यास मदत होऊ शकते. त्यासाठी आहारात कोणते बदल करावेत, व्यायाम किती करावा आणि कोणकोणत्या सवयी टाळाव्यात, याबाबत प्रसिद्ध यकृतरोग तज्ज्ञांनी ७ महत्वाचे उपाय सुचवले आहेत, त्याविषयी…

भारतात फॅटी लिव्हरची समस्या गंभीर

भारतात फॅटी लिव्हरची समस्या ही आरोग्याच्या दृष्टीने चिंतेची बाब बनली आहे. २०२२ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका संशोधनानुसार, देशातील प्रौढांमध्ये फॅटी लिव्हरचे प्रमाण ३८.६ टक्के असल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला होता. या संशोधनात एप्रिल २०२१ पर्यंत प्रसिद्ध झालेल्या विविध अभ्यासांचा आढावा घेण्यात आला होता. त्यानंतर २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासात १८ ते ३० वयोगटातील २७.४ टक्के तरुणांमध्ये चयापचयातील बिघाडाशी संबंधित यकृतातील चरबीचा आजार (MASLD) आढळल्याचे नोंदवण्यात आले; तर २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ‘फेनोम इंडिया कोहोर्ट’ अभ्यासात ७ हजार ७६४ व्यक्तींच्या तपासणीत फॅटी लिव्हरचे वयानुसार समायोजित प्रमाण ३८.९ टक्के असल्याचे समोर आले. मात्र, हे अभ्यास वेगवेगळ्या लोकसमूहांवर आणि संशोधन पद्धतींवर आधारित होते, त्यामुळे या आकडेवारीची थेट तुलना करता येत नाही. तरीही या संशोधनातून भारतात प्रौढांसह तरुणांमध्येही फॅटी लिव्हरची समस्या वाढत असल्याचे दिसून येते.

फॅटी लिव्हरची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, आपल्याला फॅटी लिव्हरचा त्रास असल्याची कल्पना अनेकांना नसते. कारण या आजाराची सुरुवात अनेकदा कोणतीही ठळक लक्षणे न दिसता होते. मात्र, कालांतराने यकृताला सूज येणे, त्याच्या पेशींचे नुकसान होणे आणि गंभीर परिस्थितीत यकृतावर व्रण तयार होणे अशा समस्या उद्भवू शकतात. रात्री पुरेशी झोप घेतल्यानंतरही दिवसभर थकल्यासारखे वाटत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करणे धोक्याचे ठरू शकते. फॅटी लिव्हर असलेल्या काही रुग्णांमध्ये सतत थकवा आणि अशक्तपणा जाणवू शकतो. मात्र, थकवा येण्यामागे इतरही अनेक कारणे असू शकतात. यकृत पोटाच्या उजव्या वरच्या भागात असते. यकृताचा आकार वाढल्यास किंवा त्याला सूज आल्यास या भागात जडपणा, दडपण किंवा सौम्य वेदना जाणवू शकतात. वजन वाढणे आणि पोटाभोवती चरबी जमा होणे हे फॅटी लिव्हरशी संबंधित असू शकते.

फॅटी लिव्हरमुळे काही रुग्णांमध्ये भूक मंदावणे, जेवणाची इच्छा न होणे किंवा थोडे खाल्ल्यानंतरही पोट भरल्यासारखे वाटणे अशा तक्रारी जाणवू शकतात. काही व्यक्तींना मळमळणे, पोटात अस्वस्थता किंवा पचनाशी संबंधित त्रास होऊ शकतो. मात्र, ही लक्षणे केवळ फॅटी लिव्हरमुळेच उद्भवतात असे नाही. फॅटी लिव्हरच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत सहसा कावीळ दिसत नाही. मात्र, त्यामुळे यकृताचे गंभीर नुकसान होऊ शकते. डोळ्यांचा पांढरा भाग पिवळा होणे आणि त्वचा पिवळी पडणे, लघवीचा रंग गडद होणे अशी लक्षणे रुग्णांमध्ये दिसू शकतात. फॅटी लिव्हरचा आजार प्रगत अवस्थेत पोहोचल्यास यकृताच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. परिणामी पाय आणि घोट्यांना सूज येणे किंवा पोटात द्रव साचणे (अ‍ॅसाइटिस) अशा समस्या उद्भवू शकतात. विशेषतः पोटावर अतिरिक्त चरबी असलेल्या व्यक्तींमध्ये या आजाराचा धोका वाढू शकतो. मात्र, केवळ पोटाचा घेर वाढणे हे फॅटी लिव्हरचे निश्चित लक्षण नसल्याचे आरोग्य तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले.

फॅटी लिव्हरचा धोका टाळण्यासाठी डॉक्टरांनी सांगितले उपाय

नवी दिल्लीतील ‘इन्स्टिट्यूट ऑफ लिव्हर अँड बिलिअरी सायन्सेस’ (ILBS) या संस्थेचे संचालक आणि यकृतविकार तज्ज्ञ डॉ. शिव कुमार सरीन यांनी फॅटी लिव्हर टाळण्यासाठी काही उपाय सुचवले. त्यांच्या मते, नियमित व्यायाम आणि योग्य आहाराच्या मदतीने वजन नियंत्रणात ठेवल्यास यकृताचे आरोग्य सुधारण्यास मदत होते. जास्त वजन असलेल्या व्यक्तींनी वैद्यकीय सल्ल्याने वजन कमी करण्याचे लक्ष्य ठेवावे. तसेच गोड पदार्थ, शीतपेये, पॅकबंद ज्यूस, मिठाई आणि साखर घातलेले चहा-कॉफी यांचे अतिसेवन टाळावे. अतिरिक्त साखरेमुळे शरीरात चरबी साठण्याची प्रक्रिया वाढू शकते. अतिरिक्त साखर ही यकृतामध्ये चरबी जमा होण्याला कारणीभूत ठरू शकते. त्यामुळे रोजच्या आहारात साखरेचे प्रमाण कमी ठेवण्याचा सल्ला डॉ. शिव कुमार सरीन यांनी दिला आहे.

फॅटी लिव्हर टाळण्यासाठी जीवनशैलीत कोणते बदल आवश्यक?

केरळमधील कोझिकोड येथील मेइत्रा हॉस्पिटलच्या सेंटर फॉर गॅस्ट्रो सायन्सेसचे यकृत व पचनसंस्थाविकार तज्ज्ञ डॉ. अब्दुल मजीद यांच्या मते, शारीरिक हालचालींचा अभाव हे फॅटी लिव्हरचे एक महत्त्वाचे कारण आहे, त्यामुळे रोज चालणे, सायकलिंग, पोहणे किंवा धावणे यांसारख्या व्यायामांचा दिनक्रमात समावेश करायला हवा. निरोगी राहण्यासाठी आठवड्यातून किमान १५० मिनिटे मध्यम तीव्रतेचा व्यायाम करण्याचा सल्लाही त्यांनी दिला आहे. यकृताचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी संतुलित आहार घेणे आवश्यक आहे, त्यामुळे रोजच्या जेवणात हिरव्या पालेभाज्या, हंगामी फळे, कडधान्ये, संपूर्ण धान्ये आणि प्रथिनेयुक्त पदार्थांचा समावेश करावा. तळलेले पदार्थ, मैद्याचे पदार्थ, प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ आणि जास्त चरबीयुक्त पदार्थ कमी खावेत असा सल्ला गुरुग्राम येथील मेदांता हॉस्पिटलचे यकृत व पचनसंस्थाविकार तज्ज्ञ विभागाचे वरिष्ठ संचालक डॉ. पवन रावल यांनी दिला. मद्यपानामुळे यकृताच्या पेशींना नुकसान पोहोचू शकते. आधीच फॅटी लिव्हरचा त्रास असल्यास मद्यपानामुळे यकृताचे नुकसान आणखी वाढू शकते, त्यामुळे मद्यपान पूर्णपणे टाळणे योग्य ठरते. धूम्रपानापासूनही दूर राहावे, असेही त्यांनी सांगितले.

फॅटी लिव्हरचा धोका टाळण्यासाठी आहारात काय बदल करावा?

डॉ. शिव कुमार सरीन सांगतात की, यकृताचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी केवळ आहार आणि व्यायाम पुरेसे नाहीत, तर झोपेच्या सवयींकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे. अपुरी झोप आणि अनियमित दिनक्रम यांचा शरीराच्या चयापचय प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो, त्यामुळे प्रौढ व्यक्तींनी पुरेशी आणि नियमित झोप घ्यायला हवी. तसेच रात्री उशिरा जेवणे टाळावे आणि जेवणाच्या वेळा नियमित ठेवाव्यात असेही त्यांनी सुचवले आहे. फॅटी लिव्हरपासून बचाव करण्यासाठी अनेक जण स्वतःहून वेगवेगळी औषधे, हर्बल उत्पादने किंवा लिव्हर डिटॉक्स सप्लिमेंट्स घेण्यास सुरुवात करतात. मात्र, काही औषधे आणि वनस्पतींपासून तयार केलेल्या उत्पादनांमुळे यकृताला नुकसान होण्याची शक्यता असते, त्यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधे किंवा सप्लिमेंट्स घेऊ नयेत असा इशारा डॉ. अब्दुल मजीद यांनी दिला आहे. मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि रक्तातील ट्रायग्लिसराइड्सचे वाढलेले प्रमाण यांचा फॅटी लिव्हरशी संबंध आहे, त्यामुळे नियमित आरोग्य तपासणी करणे आणि या समस्यांवर योग्य उपचार घेणे महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी सांगितले आहे.

फॅटी लिव्हरचे निदान कसे केले जाते?

तज्ज्ञांच्या मते, फॅटी लिव्हरचे निदान केवळ लक्षणांवरून करता येत नाही. त्याकरिता डॉक्टर विविध वैद्यकीय तपासण्यांचा आधार घेतात. प्रामुख्याने पोटाची सोनोग्राफी करून यकृतामध्ये किती चरबी जमा झाली आहे हे तपासले जाते. तसेच लिव्हर फंक्शन टेस्ट (LFT) करून यकृताचे कार्य व्यवस्थित सुरू आहे की नाही, याची माहिती मिळवली जाते. याशिवाय रक्तातील साखर, कोलेस्ट्रॉल आणि ट्रायग्लिसराइड्सचे प्रमाणही तपासले जाते. कारण या घटकांचा फॅटी लिव्हरशी जवळचा संबंध असतो. काही रुग्णांमध्ये यकृताला सूज आली आहे का किंवा त्याच्या पेशींचे नुकसान झाले आहे का, हे तपासणेही आवश्यक असते. अशा वेळी फायब्रोस्कॅन चाचणी केली जाते. या चाचणीमुळे यकृतामध्ये चरबीचे प्रमाण आणि फायब्रोसिस म्हणजेच यकृतावर व्रण तयार होण्याची स्थिती समजण्यास मदत होते. काही विशेष परिस्थितींमध्ये डॉक्टर अतिरिक्त तपासण्या किंवा यकृताची बायोप्सी करण्याचा सल्लाही देऊ शकतात. या सर्व तपासण्यांच्या अहवालांचा विचार करून डॉक्टर आजाराची तीव्रता निश्चित करतात आणि त्यानुसार उपचार व जीवनशैलीतील बदल सुचवतात.