मृत्यूनंतरही मानवी शरीर स्वतःहून हालचाल करते? वैज्ञानिक प्रयोगात नेमके कोणते रहस्य उलगडले?

संशोधनात असे दिसून आले आहे की, मृत्यूनंतरही मानवी शरीर स्वतःहून आपली जागा किंवा स्थिती बदलू शकते. ऑस्ट्रेलियन संशोधकांनी केलेल्या एका सखोल अभ्यासामुळे फॉरेन्सिक सायन्स (न्यायवैद्यक शास्त्र) आणि गुन्हे तपासाच्या पद्धतींमध्ये मोठी क्रांती होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

संशोधनाचा उगम: ‘बॉडी फार्म’ मधील रहस्य

हे संशोधन ऑस्ट्रेलियातील सेंट्रल क्वीन्सलँड युनिव्हर्सिटीच्या ॲलिसन विल्सन (Alyson Wilson) यांच्या नेतृत्वाखाली करण्यात आले. त्यांनी सिडनीजवळील ‘आफ्टर’ (AFTER – Australian Facility for Taphonomic Experimental Research) नावाच्या ‘बॉडी फार्म’ मध्ये हा प्रयोग केला. या ठिकाणी अनेक जण मृत्युनंतर आपले शरीर वैज्ञानिक प्रयोगासाठी दान करतात. विल्सन आणि त्यांच्या टीमने एका मृतदेहाच्या विघटनाची प्रक्रिया तब्बल १७ महिने दररोज कॅमेऱ्यात टिपली. यासाठी त्यांनी ‘टाइम-लॅप्स’ फोटोग्राफीचा वापर केला. संशोधनादरम्यान मृतदेहावर कोणत्याही बाह्य घटकाचा (प्राणी किंवा मनुष्य) परिणाम होऊ नये याची पूर्ण काळजी घेण्यात आली होती.

धक्कादायक निष्कर्ष: शरीराची हालचाल

प्रयोगाच्या सुरुवातीला मृतदेहाचे हात त्याच्या शरीराच्या अगदी जवळ होते. मात्र, जसजसा काळ पुढे सरकला, तसतसे त्याचे हात हळूहळू शरीरापासून दूर जाऊ लागले आणि एका विशिष्ट टप्प्यावर ते पूर्णपणे बाजूला झाले. विल्सन यांनी सांगितले की, “आम्हाला सुरुवातीला वाटले होते की कदाचित काही हालचाल होईल, पण ती इतकी स्पष्ट आणि मोठी असेल याची कल्पना नव्हती. हात शरीराच्या अगदी जवळ असताना ते हळुहळू होत पूर्णपणे लांब जाणे, हे खरोखरच वेगळे होते.”

या हालचालीमागील वैज्ञानिक कारण काय?

मृत शरीर स्वतःहून हालचाल करते का की, यामागे कोणतेही ‘पॅरानॉर्मल’ किंवा अलौकिक कारण नसून पूर्णपणे जैविक आणि रासायनिक (Biological and Chemical) प्रक्रिया कारणीभूत आहेत. संशोधनानुसार याची दोन प्रमुख कारणे आहेत:

१. ममीफिकेशन (Mummification): मृत्यूनंतर शरीर वाळू लागते. या प्रक्रियेत शरीरातील ओलावा निघून जातो आणि ऊती (Tissues) आकुंचन पावतात.
२. लिगामेंट्सचे कोरडे होणे (Drying of Ligaments): शरीरातील सांध्यांना जोडून ठेवणारे स्नायू किंवा लिगामेंट्स जेव्हा कोरडे पडतात, तेव्हा त्या ओढल्या जाण्याच्या प्रक्रियेमुळे हातापायांच्या स्थितीत बदल होतो.

थोडक्यात सांगायचे तर, जसजसे शरीर कुजते आणि सुकते, तसतसे स्नायू आकुंचन पावतात आणि यामुळे शरीराचे भाग हलतात.

फॉरेन्सिक तपासासाठी हे का महत्त्वाचे आहे?

आजवर गुन्हेगारी तपासात असा समज होता की, ज्या स्थितीत मृतदेह सापडला, त्याच स्थितीत तो मृत्यूनंतर राहिला असावा (जर कोणी त्याला हलवले नसेल तर). पण या संशोधनाने हा समज मोडीत काढला आहे.

मृत्यूची वेळ ठरवणे (Time of Death): जर पोलिसांना शरीराच्या हालचालींचे नेमके टप्पे माहीत असतील, तर ते व्यक्तीचा मृत्यू किती दिवसांपूर्वी झाला असावा याचा अधिक अचूक अंदाज लावू शकतात.
गुन्ह्याचे स्वरूप ओळखणे: अनेकदा मृतदेहाचे हात पाय सरळ अवस्थेत नसतात तेव्हा ते पाहून तपास अधिकाऱ्यांना वाटते की मृत्यूच्या वेळी झटापट झाली असावी. मात्र, जर ही हालचाल नैसर्गिक विघटनामुळे झाली असेल, तर तपासाची दिशा बदलू शकते. चुकीच्या निष्कर्षांमुळे निष्पाप व्यक्तीला शिक्षा होऊ नये, यासाठी हे संशोधन मोलाचे ठरेल.
पुराव्याचे मॅपिंग: गुन्ह्याच्या ठिकाणी रक्ताचे डाग, पुरावे आणि मृतदेहाची स्थिती यांचे नकाशे (Mapping) तयार केले जातात. आता या नकाशांमध्ये ‘नैसर्गिक हालचाल’ हा घटकही विचारात घेतला जाईल.

एक नवीन दृष्टिकोन

ॲलिसन विल्सन यांच्या मते, हे जगातील पहिलेच संशोधन आहे जे विघटनाच्या विशिष्ट टप्प्यांशी शरीराच्या हालचालींना जोडते. यापूर्वी मानले जात होते की, शरीराची हालचाल केवळ गॅस निर्माण झाल्यामुळे किंवा बाह्य कीटकांच्या प्रादुर्भावामुळे होते, पण आता ‘स्वयं-हालचाल’ हा एक महत्त्वाचा पैलू समोर आला आहे.

१. ‘अ‍ॅडेपोसेअर’ (Adipocere) किंवा ‘डेथ वॅक्स’ची भूमिका

मृत्यूनंतर शरीरातील चरबीचे रूपांतर एका मेणासारख्या पदार्थात होते, ज्याला ‘अ‍ॅडेपोसेअर’ म्हणतात. ओलावा असलेल्या ठिकाणी मृतदेह असेल, तर हा मेणासारखा पदार्थ तयार होताना स्नायूंवर दाब निर्माण करतो. यामुळे हातापायांची बोटे किंवा सांधे अनपेक्षितपणे वाकू शकतात. गुन्हे तपासात अनेकदा याला ‘कोणीतरी बोटे दुमडली’ असे समजले जाते, पण ते रासायनिक असते.

२. सूक्ष्मजीव आणि वायूंचा ‘अंतर्गत दाब’ (Internal Gas Pressure)

केवळ लिगामेंट्स सुकणेच नाही, तर पोटातील बॅक्टेरिया मृत्यूनंतर गॅस तयार करतात. हा वायू शरीराच्या पोकळीत (Abdominal cavity) साचल्यामुळे अंतर्गत दाब वाढतो. या दाबामुळे हात किंवा पाय ‘जर्क’ बसल्यासारखे हलतात. काही प्रकरणांमध्ये मृतदेह उपडा (Prone position) असेल, तर वायूच्या दाबामुळे तो किंचित बाजूला सरकू शकतो.

३. ‘रिगर मॉर्टिस’ (Rigor Mortis)

मृत्यूनंतर शरीर ताठ होते, हे सर्वांना माहीत आहे, पण ते ताठ होताना आणि पुन्हा सैल पडताना होणारी हालचाल महत्त्वाची आहे. रिगर मॉर्टिसची प्रक्रिया डोळ्यांच्या पापण्यांपासून सुरू होऊन पायाच्या बोटांपर्यंत जाते. ही प्रक्रिया उलट दिशेने (सैल होताना) जेव्हा घडते, तेव्हा गुरुत्वाकर्षणामुळे (Gravity) शरीराचा एखादा भाग अचानक खाली पडू शकतो. समजा मृतदेह उंचावर असेल, तर रिगर मॉर्टिस संपताना तो भाग हलल्याचा भास होतो.

४. भारतीय हवामान आणि ‘विघटन दर’ (Decomposition Rate)

ऑस्ट्रेलियातील ‘बॉडी फार्म’मधील हवामान आणि महाराष्ट्रातील उष्ण-दमट हवामान यात फरक आहे. भारतात उष्णतेमुळे ‘प्युट्रेफॅक्शन’ (Putrefaction) प्रक्रिया जलद होते. ऑस्ट्रेलियन संशोधनातील १७ महिन्यांचा कालावधी भारतात कदाचित ४-५ महिन्यांतच पूर्ण होईल. त्यामुळे भारतातील फॉरेन्सिक तज्ज्ञांना ही हालचाल अधिक तीव्र गतीने अनुभवास येऊ शकते.

५. तांत्रिक संज्ञा: ‘टेफोनॉमी’ (Taphonomy)

मृत्यूनंतर शरीराचे काय होते, या विज्ञानाला ‘टेफोनॉमी’ म्हणतात. ॲलिसन विल्सन यांचे हे संशोधन ‘एथ्नोग्राफिक टेफोनॉमी’मध्ये क्रांती घडवून आणत आहे, अशा संशोधनामुळे ‘चुकीच्या पद्धतीने मृतदेह हलवला’ (Tampering with evidence) हा आरोप सिद्ध करणे किंवा नाकारणे पोलिसांना सोपे जाईल.

विज्ञानाने दिलेला हा पुरावा केवळ भीतीदायक वाटला असला तरी तो मानवी शरीराच्या गुंतागुंतीवर प्रकाश टाकणारा आहे. मृत्यू म्हणजे केवळ क्रिया थांबणे नसून, त्यानंतरही निसर्ग आपले काम करत असतो. ‘बॉडी फार्म’ सारख्या ठिकाणांहून मिळणारी ही माहिती भविष्यात न्यायव्यवस्थेला अधिक सक्षम करेल. आपल्याला वाटते की मृत्यू हा प्रवासाचा शेवट आहे, पण विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर, शरीर मृत झाल्यानंतरही आपल्या विघटनाच्या प्रक्रियेतून आपली एक वेगळी कथा सांगत असते.