बुद्ध, गणपतीसह चोरीला गेलेल्या ११६ कोटींच्या ६५७ प्राचीन कलाकृतींची अमेरिकेतून घरवापसी; पण तस्करीचा हा विळखा कधी सुटणार?

तस्करीचे जाळे आणि तपास यंत्रणांची कामगिरी

या संपूर्ण प्रकरणाच्या केंद्रस्थानी सुभाष कपूर आणि नॅन्सी विनर यांसारख्या कुप्रसिद्ध तस्करांची नावे आहेत. मॅनहॅटन जिल्हा दंडाधिकारी कार्यालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, या कलाकृती तीन टप्प्यांत परत करण्यात आल्या. नोव्हेंबर २०२४ मध्ये ६१२, जुलै २०२५ मध्ये २६ आणि आता एप्रिल २०२६ मध्ये उर्वरित १९ पुरावस्तू भारतात परतल्या आहेत.

तस्करीचे अवाढव्य स्वरूप

यातील सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे या तस्करीचे अवाढव्य स्वरूप. दशकानुदशके चाललेल्या या जाळ्यातून भारताच्या ग्रामीण भागातील मंदिरे आणि संग्रहालयातून मूर्ती चोरून त्या न्यूयॉर्कमधील चकचकीत गॅलरींमध्ये आणि लिलाव घरांमध्ये चढ्या भावाने विकल्या गेल्या. न्यूयॉर्कमधील भारताच्या महावाणिज्य दूत राजलक्ष्मी कदम यांच्या उपस्थितीत झालेला हा सोहळा भारतीय पुरातत्व विभागासाठी (ASI) आणि ‘इंडिया प्राईड’ सारख्या सामाजिक संस्थांसाठी एका मोठ्या संघर्षाचे यश आहे.

प्रमुख कलाकृती आणि त्यांचा ऐतिहासिक प्रवास

या ६५७ पुरावस्तूंपैकी काही कलाकृतींचे ऐतिहासिक आणि आर्थिक मूल्य थक्क करणारे आहे:

• १. सिरपूरचा अवलोकितेश्वर: रायपूर (छत्तीसगड) जवळील सिरपूर येथील द्रोणादित्य या कारागिराने घडवलेली ही पितळी मूर्ती ८ व्या-९ व्या शतकातील कलावैभवाचा नमुना आहे. १९३९ मध्ये उत्खननात सापडलेली ही मूर्ती १९५२ पर्यंत संग्रहालयात होती, परंतु १९८२ मध्ये ती भारतातून चोरून अमेरिकेत नेण्यात आली. २०१४ मध्ये न्यूयॉर्कमधील एका खासगी संग्रहात आढळलेली ही २ दशलक्ष डॉलर्सची मूर्ती २०२५ मध्ये जप्त करण्यात आली.
• २. लाल पाषाणातील बुद्ध मूर्ती: उत्तर भारतातून लुटलेली ७.५ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ६२ कोटी रुपये) किमतीची ही मूर्ती मथुरा शैलीतील कलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. अभय मुद्रेतील ही मूर्ती तस्करी दरम्यान छिन्नविच्छिन्न झाली होती, तस्करीच्या क्रूरतेचेच ते विदारक दर्शन होते. सुभाष कपूरच्या गोदामातून ही मूर्ती जप्त करण्यात आली.
• ३. नृत्यगणेश: मध्य प्रदेशातील एका मंदिरातून २००० साली चोरलेली ही वालुकाश्मातील मूर्ती वामन घिया आणि विनर कुटुंबाच्या माध्यमातून न्यूयॉर्कच्या ‘ख्रिस्तीज’ (Christie’s) लिलाव घरापर्यंत पोहोचली होती. बनावट कागदपत्रे तयार करून या मूर्तीची विक्री करण्यात आली होती, ती आता भारतात परतली आहे.

सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी आणि आव्हाने

या परतफेडीकडे केवळ गुन्हेगारी प्रकरणाचा निकाल म्हणून पाहता येणार नाही. याचे तीन मुख्य पैलू आहेत:

• तांत्रिक आणि डिजिटल पुरावे: ‘इंडिया प्राईड’चे सह-संस्थापक एस. विजय कुमार यांनी म्हटल्याप्रमाणे, गेली १५ वर्षे तस्करांच्या कागदपत्रांचे ‘डिकोडिंग’ करण्याचे काम सुरू होते. इंटरनेटच्या माध्यमातून जुने फोटो आणि सध्या परदेशात असलेल्या मूर्ती यांची तुलना केल्यामुळे तस्करी सिद्ध करणे सोपे झाले.
• आंतरराष्ट्रीय सहकार्य: अमेरिकेची ‘होमलँड सिक्युरिटी इन्व्हेस्टिगेशन’ (HSI) आणि मॅनहॅटन जिल्हा दंडाधिकारी कार्यालयाने या प्रकरणात दाखवलेली तत्परता भारत-अमेरिका संबंधांमधील ‘सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी’ (Cultural Diplomacy) अधिक बळकट करते.
• पुराव्यांची चोरी आणि बनावटगिरी: नॅन्सी विनर सारख्या प्रतिष्ठित डीलरने मूर्तींचा इतिहास (Provenance) खोटा दाखवून त्या कायदेशीर असल्याचे भासवले. यामुळे आंतरराष्ट्रीय कला बाजारात पारदर्शकतेचा अभाव असल्याचे अधोरेखित होते.

भविष्यातील मार्ग आणि गरज

६५७ कलाकृती परत आल्या असल्या, तरी तज्ज्ञांच्या मते अद्यापही १,००० हून अधिक महत्त्वाच्या वारसावस्तू परदेशात अडकून पडल्या आहेत. कपूर आणि विनर यांच्याकडील कागदपत्रांचा अभ्यास केल्यास गेल्या ५० वर्षांतील लुटीचा मोठा पट उलगडू शकतो, असे तज्ज्ञांना वाटते.

या परत आलेल्या कलाकृतींचे योग्य जतन करणे आणि त्या ज्या ठिकाणाहून चोरीला गेल्या होत्या, तिथे किंवा जवळच्या प्रादेशिक संग्रहालयात त्या प्रदर्शित करणे, हा भारतासाठीचा पुढचा महत्त्वाचा टप्पा असणार आहे. यामुळे स्थानिक जनतेला आपल्या वारशाविषयी माहिती मिळण्यास व तो समजून घेण्यास मदत होईल.

आपल्या देवांची चोरी करून त्यांना पाश्चिमात्य बाजारात विक्रीची वस्तू बनवणे, हा केवळ आर्थिक गुन्हा नसून तो एका संस्कृतीच्या आत्म्यावर केलेला हल्ला आहे, असा आरोपच इंडिया प्राइडने केला आहे. ६५७ कलाकृतींची ही ‘घरवापसी’ भारताच्या प्रबळ इच्छाशक्तीचे प्रतीक आहे. जेव्हा एखादी मूर्ती किंवा अवशेष आपल्या मातीत परत येतो, तेव्हा त्यासोबत त्या प्रदेशाचा इतिहास आणि गौरवही परत येतो. हा प्रवास इथेच थांबणार नाही; जोपर्यंत भारताचा शेवटची ‘चोरीस गेलेली देवाची मूर्ती’ मायदेशी परतत नाही, तोपर्यंत हा लढा सुरूच राहील, असे संस्थेने म्हटले आहे.