Read the hidden chapters of INS Vikrant 1971 War history and the destruction of Pakistan’s PNS Ghazi Submarine: डिसेंबर १९७१… भारत आणि पाकिस्तानमधील संबंध युद्धाच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपले होते. संपूर्ण देशाचे लक्ष सीमावर्ती भागांकडे लागलेले असताना, समुद्रात मात्र एक अत्यंत गुप्त आणि तितकाच थरारक बुद्धीबळाचा डाव खेळला जात होता. या डावाच्या केंद्रस्थानी होती भारतीय नौदलाची तत्कालीन सर्वात मोठी विमानवाहू युद्धनौका अर्थात ‘आयएनएस विक्रांत’ (INS Vikrant)!
‘आयएनएस विक्रांत’ ही त्या काळात भारताकडे असलेली एकमेव विमानवाहू युद्धनौका होती. ती विमानवाहू असल्याने सागरामध्ये शत्रूच्या अगदी जवळ जाऊन शत्रूवर हवाई हल्ले चढविण्याची तिची क्षमता होती. पूर्व पाकिस्तानात (आजचा बांगलादेश) लष्करी कारवाई करून तिथल्या जनतेला मुक्त करण्यामध्ये ‘आयएनएस विक्रांत’ची भूमिका अत्यंत निर्णायक ठरणार होती. बंगालच्या उपसागरात पाकिस्तानची रसद तोडणे आणि समुद्रमार्गाने त्यांची नाकेबंदी करणे, हे ‘आयएनएस विक्रांत’चे मुख्य उद्दिष्ट होते. परंतु, युद्ध सुरू होण्यापूर्वीच भारतीय नौदलासमोर एक संकट उभे ठाकले!
‘आयएनएस विक्रांत’ची कमकुवत बाजू आणि पाकिस्तानचा ‘सायलेंट किलर’
भारतीय नौदलासाठी अभिमानास्पद असलेल्या ‘आयएनएस विक्रांत’मध्ये त्या वेळी एक मोठी तांत्रिक त्रुटी निर्माण झाली होती. विक्रांतच्या बॉयलरमध्ये (Boiler) बिघाड झाला होता, ज्यामुळे या युद्धनौकेचा वेग कमालीचा मंदावला होता. सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे, भारताच्या या तांत्रिक समस्येची अचूक माहिती पाकिस्तानी गुप्तचरांना मिळाली होती. त्यामुळे युद्ध सुरू होण्यापूर्वीच पाकिस्तानने ‘आयएनएस विक्रांत’ला शोधून समुद्रात बुडवले, तर भारताचे सामरिक कंबरडे मोडणार होते.
पाकिस्तानची घातक पाणबुडी ‘आयएनएस विक्रांत’च्या मागावर
दुसरीकडे, पाकिस्तानने या संधीचा फायदा घेण्यासाठी आपली सर्वात आधुनिक, घातक आणि लांब पल्ल्याची ‘पीएनएस गाझी’ (PNS Ghazi) पाणबुडी तैनात केली होती. अमेरिकेकडून घेतलेली ही पाणबुडी (जी पूर्वी ‘यूएसएस डियाब्लो’ म्हणून ओळखली जात असे) बंगालच्या उपसागराच्या अथांग पाण्यात खोलवर जाऊन हल्ला करण्यास सक्षम असलेली एकमेव पाकिस्तानी पाणबुडी होती. पाकिस्तानी नौदलाच्या कमांडर्सना स्पष्ट आदेश होते की, “काहीही करा, पण ‘आयएनएस विक्रांत’ला शोधून तिचा खात्मा करा. “नोव्हेंबर १९७१ मध्ये ‘गाझी’ अत्यंत गुप्तपणे भारताच्या पूर्व किनारपट्टीच्या दिशेने झेपावली.
ऑपरेशन डिसेप्शन: विक्रांतला ‘अदृश्य’ करण्याचा प्लॅन
पाकिस्तानी पाणबुडी ‘गाझी’च्या धोक्याची भारतीय नौदलाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना पूर्ण जाणीव होती. ‘आयएनएस विक्रांत’ला वाचवणे म्हणजे युद्ध अर्धे जिंकण्यासारखे होते. त्यामुळे भारतीय नौदलाने आपल्या इतिहासातील सर्वात मोठा ‘माइंड गेम’ म्हणजेच’ऑपरेशन डिसेप्शन’ (Operation Deception) सुरू केले. सर्वात आधी, ‘आयएनएस विक्रांत’चे स्थान अत्यंत गुप्त ठेवण्यात आले. शत्रूच्या गुप्तचरांना संशय येऊ नये म्हणून विक्रांतला कोणत्याही मोठ्या किंवा मुख्य बंदरावर न ठेवता, थेट अंदमान-निकोबारमधील पोर्ट ब्लेअरच्या जवळ असलेल्या अत्यंत दुर्गम आणि गुप्त जलक्षेत्रात हलवण्यात आले. युद्धनौकेवर कडक ‘रेडिओ सायलन्स’ (Radio Silence) लागू करण्यात आला. सर्व प्रकारचा संवाद पूर्णपणे बंद करण्यात आला, जेणेकरून शत्रूच्या उपग्रहांना किंवा यंत्रणांना ‘आयएनएस विक्रांत’च्या लहरी टिपता येऊ नयेत. विक्रांत समुद्रात कुठे आहे, हे भारतीय नौदलातील केवळ मोजक्याच उच्चपदस्थांना ठाऊक होते.
‘आयएनएस राजपूत’ झाली शिकार
फक्त ‘आयएनएस विक्रांत’ला लपवणे पुरेसे नव्हते. कारण, ‘गाझी’ने शोध सुरूच ठेवला, तर कधी ना, कधी ती ‘आयएनएस विक्रांत’पर्यंत पोहोचू शकली असती. म्हणून भारतीय नौदलाने पाकला फसवण्यासाठी एक ‘भास’ (Decoy) निर्माण करायचे ठरवले. यासाठी त्यांनी भारताची जुनी विनाशिका (Destroyer) ‘आयएनएस राजपूत’ची (INS Rajput) निवड केली.
भारतीय नौदलाने विशाखापट्टणम (वायझॅग) बंदराजवळ अशा हालचाली सुरू केल्या, की त्यावरून शत्रूला वाटावे की आयएनएस विक्रांत तिथेच आहे. वायझॅग बंदरावर अचानक मोठ्या प्रमाणात अन्नधान्य, इंधन आणि इतर रसद मागवली गेली. मुद्दाम काही गुप्त रेडिओ संदेश अशा पद्धतीने पाठविण्यात आले, जे पाकिस्तानी यंत्रणा सहजपणे टिपू शकतील. या संदेशांमधून असा आभास निर्माण केला गेला की, ‘आयएनएस विक्रांत’ वायझॅग बंदराच्या आसपासच आहे. पाकिस्तानी गुप्तचर यंत्रणेला हा डाव ओळखताच आला नाही. त्यांच्या विश्लेषकांनी सर्व संदेशांचा आणि हालचालींचा असाच अर्थ काढला की, तांत्रिकदृष्ट्या बिघडलेली ‘आयएनएस विक्रांत’ वायझॅगच्या सुरक्षित आश्रयाला आहे.
‘गाझी’चीच झाली थरारक शिकार आणि गूढ अंत
डिसेंबर उजाडता उजाडता ‘पीएनएस गाझी’ वायझॅगच्या किनाऱ्यावर पोहोचली. ‘आयएनएस विक्रांत’ तिथेच आहे या कल्पनेने गाझीच्या कमांडर्सनी विशाखआपट्टणम बंदराच्या मुखाशी समुद्रात सुरुंग (Mines) पेरण्यास सुरवात केली, जेणेकरून ‘आयएनएस विक्रांत’ बाहेर पडताच तिचा स्फोट होईल. पण, ३ आणि ४ डिसेंबर १९७१ च्या रात्री एकाएकी समुद्रातील या थराराला कलाटणी मिळाली. युद्ध अधिकृतपणे सुरू झाले आणि वायझॅगच्या समुद्रात काहीतरी संशयास्पद हालचाल होत असल्याचे ‘आयएनएस राजपूत’च्या सोनार यंत्रणेने टिपले. कॅप्टन इंद्र सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील आयएनएस राजपूतने तातडीने कारवाई करत त्या भागात ‘डेप्थ चार्जेस’ (Depth Charges) पाण्यात स्फोट होणारे बॉम्ब टाकले. त्यानंतर काही वेळातच समुद्राच्या पोटातून एक कानठळ्या बसवणारा प्रचंड मोठा स्फोट झाला!
गाझीला कशी मिळाली जलसमाधी?
पाकिस्तानची सर्वात अभिमानास्पद पाणबुडी ‘पीएनएस गाझी’ त्यावर असलेल्या सर्व नौसैनिक आणि अधिकाऱ्यांसह समुद्राच्या तळाशी बुडाली होती. गाझीचा अंत कसा झाला, यावर आजही इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. भारतीय नौदलाच्या मते, आयएनएस राजपूतच्या हल्ल्यामुळे ती बुडाली; तर काही तज्ज्ञांच्या मते, सुरुंग पेरताना किंवा स्वतःच्याच टॉरपेडोमध्ये झालेल्या अंतर्गत स्फोटामुळे गाझी नष्ट झाली. कारण काहीही असो, पण भारताच्या जाळ्यात अडकून गाझीने ‘आयएनएस विक्रांत’चा शोध घेता घेता स्वतःचाच अंत करून घेतला.
‘आयएनएस विक्रांत’ आणि पाकिस्तानचा पराभव
शत्रूचा सर्वात मोठा सायलेंट किलर ‘गाझी’ समुद्राच्या तळाशी विसावल्यानंतर, आयएनएस विक्रांत अखेर अंधारातून बाहेर आली. आता तिच्या मार्गात कोणताही अडथळा नव्हता. ४ डिसेंबरनंतर विक्रांतने बंगालच्या उपसागरातून पूर्व पाकिस्तानाविरुद्ध थेट आणि अत्यंत भीषण हवाई हल्ले सुरू केले. ‘आयएनएस विक्रांत’वरून उड्डाण केलेल्या लढाऊ विमानांनी चितगाव, कॉक्स बाजार, खुलना आणि मोंगला यांसारख्या पूर्व पाकिस्तानातील महत्त्वाच्या बंदरांवर, इंधन साठ्यांवर आणि लष्करी छावण्यांवर बॉम्बवर्षाव केला. यामुळे पश्चिम पाकिस्तानातून येणारी लष्करी मदत, शस्त्रे आणि रसद पूर्णपणे तुटली.
पाकिस्तानी सैन्याची चहुबाजूंनी कोंडी
पूर्व पाकिस्तानातील पाकिस्तानी सैन्य चहूबाजूंनी कोंडीत सापडले. भारतीय लष्कर आणि हवाई दलाने आधीच कोंडी केलेली असताना, नौदलाने ‘आयएनएस विक्रांत’च्या माध्यमातून सागरी मार्गही बंद केला. परिणामी, अवघ्या १३ दिवसांत पाकिस्तानला गुडघे टेकवावे लागले आणि जगाच्या नकाशावर ‘बांगलादेश’ या नवीन राष्ट्राचा उदय झाला.
यशाची त्रिसूत्री: हे ऑपरेशन का यशस्वी ठरले?
भारतीय नौदलाचे हे अत्यंत गुप्त ऑपरेशन यशस्वी होण्यामागे प्रामुख्याने तीन महत्त्वाच्या रणनीति कारणीभूत होत्या. यातील पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘माहिती सुरक्षित ठेवणे; ज्यासाठी भारताने ‘आयएनएस विक्रांत’ला पोर्ट ब्लेअरच्या दुर्गम जलक्षेत्रात लपवून अत्यंत कडक रेडिओ सायलन्स पाळला, त्यामुळे शत्रूला तिच्या ठिकाणाचा सुगावा लागला नाही. दुसरी रणनीती म्हणजे ‘दिशाभूल करणारी खोटी माहिती’ पसरवणे; यासाठी नौदलाने आयएनएस राजपूत या युद्धनौकेचा हुशारीने वापर करून विशाखापट्टणम बंदरावर अन्नधान्य, इंधनाचा पुरवठा वाढवला आणि खोटे रेडिओ संदेश पाठवले, त्यामुळे विक्रांत वायझॅगलाच असल्याचा आभास निर्माण झाला.
पाकिस्तानला चक्रावून सोडले
या संपूर्ण योजनेचा तिसरा महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘शत्रूच्या मानसिकतेचा अचूक वापर’ करणे होय; ‘आयएनएस विक्रांत’ तांत्रिकदृष्ट्या बिघडल्यामुळे ती वायझॅग सारख्या मोठ्या नौदल तळावरच आश्रयाला असेल, या पाकिस्तानच्या आधीपासूनच्या गृहितकाचा आणि मानसिकतेचा भारताने अत्यंत चतुरपणे स्वतःच्या फायद्यासाठी वापर करून घेतला आणि शत्रूला पूर्णपणे चक्रावून सोडले.
इतिहासातील सोन्याचे पान
१९७१ च्या युद्धाचा उल्लेख होताच ढाका येथे ९३,००० पाकिस्तानी सैनिकांचे आत्मसमर्पण डोळ्यांसमोर येते. मात्र, या विजयाचा पाया ज्या सागरी रणनीतिने रचला, त्यात ‘आयएनएस विक्रांत’ला लपवण्याचे आणि ‘गाझी’ला फसवायचे ऑपरेशन हे लष्करी इतिहासातील एक अद्भूत प्रकरण ठरले. पाकिस्तानची सर्वात घातक पाणबुडी युद्धाच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत एका ‘काल्पनिक जहाजाचा’ (Phantom Ship) माग काढत राहिली. जेव्हा पाकिस्तानला त्यांची चूक उमगली, तोपर्यंत वेळ निघून गेली होती. केवळ बंदुकांच्या गोळ्यांनी किंवा तोफांच्या बळावर युद्धे जिंकली जात नाहीत, तर योग्य नियोजन, कडक गोपनीयता आणि शत्रूला संभ्रमात टाकण्याची कला (Misdirection) ही युद्धात किती महत्त्वाची ठरू शकते, याचे हे ऑपरेशन एक अजरामर उदाहरण आहे.
