Ynet, Reuters, The Straits Times on Tukaram Mundhe FDA Raid: मुंबईतील छोट्या खाद्यपदार्थांच्या स्टॉल्सपासून ते पंचतारांकित हॉटेल्स, आंतरराष्ट्रीय फूड चेन आणि शतकाहून जुन्या आस्थापनांवर थेट धाडी टाकून अस्वच्छतेचा पर्दाफाश करणारे महाराष्ट्राच्या अन्न व औषध प्रशासनाचे (FDA) आयुक्त तुकाराम मुंढे सध्या केवळ महाराष्ट्रात किंवा भारतातच नव्हे, तर जगभरातील प्रमुख प्रसारमाध्यमांच्या केंद्रस्थानी आले आहेत. सरकारी अधिकारी सहसा फाइल्सच्या ढिगाऱ्यात गडप होतात, आदेश जारी करतात आणि प्रशासकीय चौकटीत काम करतात, अशीच सर्वसामान्यांची धारणा असते. परंतु, तुकाराम मुंढे यांनी एखाद्या सार्वजनिक कार्यक्रमात प्रवेश करताच लोकांनी उभे राहून टाळ्या वाजवणे, त्यांच्याबरोबर सेल्फीसाठी तरुणांची होणारी गर्दी आणि सोशल मीडियावर त्यांची तुलना बॉलिवूडच्या ‘सिंघम’सारख्या कडक पोलीस अधिकाऱ्याशी होणे, ही बाब आंतरराष्ट्रीय माध्यमांसाठीही कौतुकाची ठरली आहे.

आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्थानी आणि वर्तमानपत्रांनी काय म्हटले आहे?

इस्रायलची ‘Ynet’ न्यूज ही इस्रायलमधील आघाडीची न्यूज वेबसाइट आहे. मुंढे यांच्या धडक कारवाईवर स्वतंत्र आणि विस्तृत वृत्त त्यांनी प्रसिद्ध केले आहे. लेखाच्या हिब्रू शीर्षकाचा साधारण अर्थ ‘रेस्टॉरंट्समध्ये धडकी भरवणारा स्वच्छता अधिकारी आणि जो आता सेलिब्रिटी झाला’, या आशयाचा आहे. ‘Ynet’ ने मुंढे यांच्या अचानक (सरप्राइज) धाडी, गंभीर त्रुटी आढळल्यास दाखवली जाणारी झिरो टॉलरन्स (शून्य सहनशीलता) वृत्ती आणि कारवाईनंतर एफडीएद्वारे सार्वजनिक केली जाणारी धक्कादायक छायाचित्रे यांचा विशेष उल्लेख केला. ‘Ynet’ ने म्हटले आहे की, भारतात मुंढेंची लोकप्रियता इतकी वाढली आहे की, नागरिक त्यांची तुलना बॉलिवूडमधील प्रसिद्ध ‘सिंघम’ या सिनेपात्राशी करत आहेत. दिल्लीतील एका कार्यक्रमात चाहत्यांनी त्यांच्याबरोबर फोटो काढण्यासाठी केलेली गर्दीही त्यावरून त्यांची लोकप्रियता जोखण्याचा प्रयत्न या बातमीत आहे.

‘The Japan Times’ (द जपान टाईम्स): मुंबईला हादरवणारा अधिकारी

जपानमधील प्रमुख इंग्रजी दैनिक ‘द जपान टाईम्स’ने आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्था रॉयटर्सच्या (Reuters) विशेष अहवालाचा आधार घेत मुंढेंच्या कामगिरीची मोठी बातमी प्रसिद्ध केली.

“Indian food safety officer shakes up Mumbai, one viral raid at a time”
(भारतातील अन्नसुरक्षा अधिकारी व्हायरल धाडीद्वारे मुंबईला हादरवतोय).

जपान टाईम्सने म्हटले आहे की, Domino’s, Pizza Hut आणि McDonald’s सारख्या जागतिक दर्जाच्या फूड ब्रँड्सवर केलेली कठोर कारवाई ही भारतातील अन्नसुरक्षा यंत्रणेला लागलेली सुस्ती झटकून टाकणारी ठरली आहे. आता मुंढे हे केवळ एका शहराचे अधिकारी राहिलेले नसून, भारतातील संपूर्ण अन्नसुरक्षा व्यवस्थेत मोठे परिवर्तन घडवून आणणारे नेतृत्व म्हणून जगासमोर आले आहेत.

हेही वाचा

सिंगापूरचे द स्ट्रेट्स टाईम्स (The Straits Times)

सिंगापूरच्या ‘द स्ट्रेट्स टाईम्स’ने मुंढेंच्या या मोहिमेचे सामाजिक आणि सार्वजनिक दृष्टिकोनातून सविस्तर विश्लेषण केले आहे. “भारतातील अन्न स्वच्छतेबाबत ग्राहकांच्या मनात वर्षानुवर्षे साचलेला तीव्र रोष आणि अस्वस्थता मुंढेंच्या मोहिमेमुळे बाहेर आली आहे,” असे या वृत्तात म्हटले गेले. स्ट्रेट्स टाईम्सने केवळ हॉटेल्सवरील कारवाईच मांडलेली नाही, तर मुंबईच्या प्रसिद्ध ‘वडापाव’ला वर्तमानपत्राच्या कागदात गुंडाळण्यावर मुंढेंनी घातलेली बंदी आणि त्यानंतर विक्रेत्यांनी फूड-ग्रेड पेपर किंवा बटर पेपर वापरण्यास केलेली सुरुवात यांचाही उल्लेख केला. यामुळे ही बातमी केवळ एका ‘सरकारी कारवाई’पुरती मर्यादित न राहता सामाजिक बदलाची कथा ठरली आहे.

मलेशिया आणि इटली : ‘The Star’ आणि ‘Internazionale’

मलेशियाचे ‘The Star’ यांनी या मोहिमेची बातमी आपल्या ‘World News’ (जागतिक वृत्त) या विभागात अत्यंत महत्त्वाच्या स्थानी प्रसिद्ध केली आहे. इटलीच्या ‘Internazionale’ या आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवर प्रकाश टाकणाऱ्या प्रकाशनाने या लेखाचा इटालियन भाषेत अनुवाद करून युरोपीय वाचकांपर्यंत मुंबईत अन्नसुरक्षेबाबत घडणाऱ्या या मोठ्या घडामोडीचा संदेश पोहोचवला.

तपासण्यांचे आकडे आणि धडक कारवाईचे स्वरूप

आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांनी तुकाराम मुंढे यांच्या कामाचा प्रचंड वेग आणि आक्रमक कार्यपद्धती स्पष्ट करण्यासाठी अनेक महत्त्वाचे आकडे व माहिती समोर आणली आहे. अवघ्या दोन ते तीन महिन्यांच्या अल्पावधीत एफडीएच्या पथकांनी मुंबई आणि परिसरात ३,१३७ पेक्षा जास्त आस्थापनांवर थेट धाडी टाकून तपासणी मोहीम राबवली. या अत्यंत कडक कारवाईदरम्यान अन्नसुरक्षेच्या नियमांचे गंभीर उल्लंघन करणाऱ्या तब्बल १६५ आस्थापनांचे परवाने तात्पुरत्या स्वरूपात तात्काळ निलंबित करण्यात आले, तर ७५० हून अधिक हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि खाद्यपदार्थांच्या स्टॉल्सना स्वच्छतेत तातडीने सुधारणा करण्याचे कडक आदेश बजावण्यात आले.

विशेष म्हणजे ही मोहीम केवळ छोट्या किंवा गल्लीबोळांतील विक्रेत्यांपुरती मर्यादित नव्हती, तर नामांकित जागतिक ब्रँड्सवरही एफडीएचा चाबूक बसला; यामध्ये ‘Domino’s’ च्या चार आऊटलेट्स, ‘Pizza Hut’ च्या एका आऊटलेट आणि कुलाब्यातील ‘McDonald’s’ सारख्या आंतरराष्ट्रीय फूड चेनच्या आऊटलेट्सचा समावेश होता. इतकेच नव्हे तर मुंबईतील १०० वर्षांहून जुने आणि अत्यंत प्रसिद्ध असणारे ‘Parsi Dairy Farm’, ‘K Rustom’s’ हे आईस्क्रीम पार्लर आणि ‘बॉम्बे जिमखाना’ सारख्या अत्यंत प्रतिष्ठित क्लब्सवरही नियमांचे उल्लंघन केल्याप्रकरणी कडक कारवाई करण्यात आली, ज्याची दखल जागतिक प्रसारमाध्यमांनी प्रामुख्याने घेतली.

हेही वाचा

अचानक तपासणी (Surprise Checks) हेच मुख्य हत्यार

आंतरराष्ट्रीय माध्यमांच्या अहवालानुसार, पूर्वी एफडीए अधिकारी येणार असल्याची पूर्वकल्पना व्यावसायिकांना मिळत असे, असा आरोप होता. परंतु, मुंढे यांनी ही जुनी पद्धत पूर्णपणे बदलून टाकली.

पूर्वसूचनेशिवाय धाडी: कोणतीही माहिती न देता अचानक पथकासह पोहोचणे, स्वयंपाकघराची पाहणी करणे आणि थेट कारवाई करणे हे त्यांचे मुख्य कार्यतंत्र ठरले. न्यायालयाच्या कँटीनचीही तपासणी: एका सुनावणीदरम्यान न्यायाधीशांनी “केवळ खाजगी हॉटेल्सवरच कारवाई करणार की न्यायालयाच्या कँटीनचीही तपासणी होणार?” असा सवाल केला. त्यानंतर अवघ्या काही तासांतच मुंढेंच्या पथकाने न्यायालयात जाऊन कँटीनची तपासणी केली आणि परवाना नसलेली कँटीन्स तात्काळ बंद केली. या घटनेची विशेष नोंद रॉयटर्स आणि द जपान टाईम्सने घेतली आहे. व्हायरल छायाचित्रे: स्वयंपाकघरातील भिंतींवरील डाग, फिरणारे उंदीर, झुरळे आणि एक्सपायरी डेट उलटून गेलेले खाद्यपदार्थ यांची छायाचित्रे सार्वजनिक केल्याने व्यापारी वर्ग धास्तावला तर ग्राहक सतर्क झाले.

हॉटेल्स व रस्त्यावरील विक्रेत्यांच्या पद्धतीत आलेला प्रत्यक्ष बदल

रॉयटर्सच्या (Reuters) प्रतिनिधींनी मुंबईतील २५ हून अधिक रेस्टॉरंट्स आणि रस्त्यावरील स्टॉल्सची प्रत्यक्ष पाहणी करून हा बदल नोंदवला:

एका चायनीज अन्नविक्रेत्याने चायनीज पदार्थांमध्ये वापरला जाणारा कृत्रिम लाल रंग बंद करून नैसर्गिक मिरचीचा वापर सुरू केला.
भजी व वडापाव विक्रेत्यांनी तळण्याचे तेल दिवसातून तीन वेळा बदलणे आणि कामगारांना हातमोजे (Gloves) व हेडकॅप घालणे सक्तीचे केले. वर्तमानपत्रातील शाई पोटात जाऊन कर्करोगासारखे आजार होऊ नयेत म्हणून वर्तमानपत्राच्या वापरावर कडक बंदी घालण्यात आली, ज्याचे स्वागत ग्राहकांनी केले.

कारवाईवर टीका, न्यायालयीन कायदेशीर बाजू आणि मुंढेंची भूमिका

या मोहिमेचे जिथे कौतुक झाले, तिथे काही वर्गांतून टीकाही झाली.

व्यापाऱ्यांची भूमिका: काही रेस्टॉरंट मालक आणि व्यापारी संघटनांनी एफडीएची पद्धत अतिशय कठोर आणि जुलमी असल्याचा आरोप केला. किरकोळ त्रुटींसाठी व्यवसाय बंद न करता सुधारण्यासाठी वेळ दिला पाहिजे, असे त्यांचे म्हणणे होते.
उच्च न्यायालयाचा हस्तक्षेप: एका प्रकरणात त्रुटी दुरुस्त केल्यानंतरही निलंबन मागे न घेतल्याबद्दल मुंबई उच्च न्यायालयाने अन्न व औषध प्रशासनाला ₹५ लाखांचा दंड ठोठावला होता.
मुंढेंची रोखठोक प्रतिक्रिया: यावर बोलताना मुंढे यांनी रॉयटर्सला सांगितले, “जर न्यायालयाकडून काही निरीक्षणे नोंदवली गेली असतील, तर आम्ही ती अतिशय गांभीर्याने घेतो आणि प्रक्रियेत सुधारणा करतो. परंतु, जे नियमांचे पालन करणार नाहीत, त्यांना नियामक यंत्रणेच्या कठोर कारवाईला सामोरे जावेच लागेल, कारण हा शेवटी लोकांच्या जीवाशी संबंधित प्रश्न आहे.” तसेच, आपल्याला मिळणाऱ्या ‘सेलिब्रिटी’ प्रतिमेवर बोलताना त्यांनी अत्यंत नम्रपणे सांगितले, “मी कोणताही सेलिब्रिटी नाही, मी फक्त माझे कर्तव्य बजावणारा अन्नसुरक्षा आयुक्त आहे.”

हेही वाचा

निर्णयप्रक्रियेचे ३ सुवर्ण नियम

इस्रायलच्या ‘Ynet’ ने आपल्या लेखाचा शेवट मुंढेंच्या एका महत्त्वाच्या तत्त्वाने केला आहे. तुकाराम मुंढे कोणताही प्रशासकीय निर्णय घेताना स्वतःला तीन प्रश्न विचारतात:

  1. हा निर्णय कायद्याच्या चौकटीत (Legal) बसणारा आहे का?
  2. हा निर्णय सार्वजनिक हिताचा (Public Interest) आहे का?
  3. हा निर्णय नैतिकदृष्ट्या (Ethical) योग्य आहे का?

मुंबईतील एखाद्या छोट्या उपाहारगृहातील स्वयंपाकघरापासून सुरू झालेली ही अन्नसुरक्षा मोहीम आज इस्रायल, जपान, सिंगापूर, मलेशिया आणि इटलीपर्यंत पोहोचली आहे. तुकाराम मुंढेंच्या या धडक आणि आक्रमक कार्यपद्धतीमुळे भारतातील अन्नसुरक्षेचा आणि नागरिकांच्या आरोग्याचा अतिशय संवेदनशील प्रश्न आंतरराष्ट्रीय माध्यमांच्या अजेंड्यावर पहिल्यांदाच इतक्या मोठ्या प्रमाणावर आला आहे.