International Owl Awareness Day Marathi significance in agriculture and ecology: रात्रीच्या काळोखात एखाद्या झाडाच्या फांदीवरून ऐकू येणारा घुबडाचा गंभीर आवाज अनेकांना गूढ अन् भीतीदायक वाटतो. भारतीय लोककथांमध्ये घुबडाला कधी अशुभ मानले गेले, तर कधी लक्ष्मीचे वाहन म्हणून त्याची पूजा करण्यात आली. परंतु, वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून घुबड हा केवळ रहस्यमय पक्षी नसून शेतकऱ्यांचा रक्षक आणि निसर्गाचा जागता प्रहरी आहे. ४ ऑगस्ट रोजी साजरा होणारा ‘आंतरराष्ट्रीय घुबड जागरूकता दिवस’ International Owl Awareness Day आपल्याला या निशाचर पक्ष्याकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची संधी देतो.
घुबडांवर अत्याचार
आज हवामान बदल, शेतीतील रासायनिक वापर आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास या पार्श्वभूमीवर घुबडांचे महत्त्व पूर्वीपेक्षा अधिक वाढले आहे. विशेष म्हणजे करोना महासाथीच्या काळात ते करोनाचे वाहक असल्याचा आरोप त्यांच्यावर करण्यात आला. मात्र तो आरोप तथ्यहिन होता, हे वैज्ञानिकांनी स्पष्ट केले, तरी त्या गैरसमजांमुळे अनेक भागांत घुबडांवर अत्याचार झाल्याच्या घटनाही त्यावेळेस समोर आल्या होत्या.
भारतात घुबडांच्या ३० हून अधिक प्रजाती
जगभरात घुबडांच्या सुमारे २५० पेक्षा अधिक प्रजाती आढळतात. भारतातही ३० हून अधिक प्रजाती नोंदविण्यात आल्या आहेत. त्यात Indian Eagle-Owl, Barn Owl, Spotted Owlet, Brown Fish Owl यांसारख्या प्रजाती सुदूर परिचित आहेत.
घुबडांचे त्रिस्तरीय महत्त्व
१. नैसर्गिक उंदीर नियंत्रण
शेतीतील सर्वात मोठ्या समस्यांपैकी एक म्हणजे उंदीर. हे उंदीर धान्य, भात, गहू, मका यांचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान करतात. एक Barn Owl वर्षभरात शेकडो ते हजारो उंदीर खातो. म्हणजेच तो शेतकऱ्यांसाठी मोफत जैविक कीडनियंत्रक म्हणून काम करत असतो. रासायनिक विष वापरल्यास उंदीर मरतात, पण ते खाल्ल्यानंतर घुबडेही विषबाधेमुळे मरू शकतात. त्यामुळे घुबडांचे संरक्षण म्हणजे सेंद्रिय आणि शाश्वत शेतीला मदतच होय.
२. अन्नसाखळीतील संतुलन
घुबडे उंदीर, सरडे, लहान पक्षी, कीटक खातात, त्यांच्या काही प्रजाती मासेही खातात. परिसंस्थेतील कोणत्याही एका जीवाची संख्या अनियंत्रित पद्धतीने वाढू नये यासाठी घुबड निसर्गात बजावत असलेली भूमिका महत्त्वाची ठरते. परिसंस्थेतील असे शिकारी नाहीसे झाले तर अन्नसाखळीत असंतुलन निर्माण होण्याचा धोका वाढतो.
३. पर्यावरणाच्या आरोग्याचे निर्देशक
घुबडे अन्नसाखळीच्या वरच्या स्तरावर असल्याने त्यांच्या संख्येत घट होणे, म्हणजे परिसरात कीटकनाशके, प्रदूषण किंवा अधिवास नष्ट होणे यांसारख्या गंभीर समस्या वाढत असल्याचा संकेत असू शकतो. त्यामुळे वैज्ञानिक त्यांना bioindicator species मानतात.
घुबड इतके प्रभावी शिकारी कसे असते?
घुबडांची रचना उत्क्रांतीचा एक अद्भुत नमुना मानली जाते.
असामान्य श्रवणशक्ती
घुबडांच्या अनेक प्रजातींचे कान असमान पातळीवर असतात. त्यामुळे आवाज कोणत्या दिशेने आणि किती उंचीवरून येतो हे त्यांना अत्यंत अचूक समजते. पूर्ण अंधारातही ते केवळ आवाजावरून उंदीर शोधू शकतात.
घुबडांची silent flight
घुबडांच्या पंखांच्या कडांवर विशेष प्रकारचे मऊ तंतू असतात. त्यामुळे उडताना आवाज होत नाही. ही silent flight त्यांच्या शिकारीमध्ये अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावते.
मोठे डोळे आणि नाईट व्हिजन
घुबडांचे डोळे पुढे आलेले असतात, त्यामुळे त्यांना उत्कृष्ट binocular vision मिळते. कमी प्रकाशात वस्तू ओळखण्याची त्यांची क्षमता (नाईट व्हिजन) विलक्षण असते.
करोना काळात घुबडांवर चुकीचे आरोप
२०२० मध्ये कोविड-१९ महासाथ पसरल्यानंतर जगभरात अनेक वन्य प्राण्यांविषयी अफवा पसरल्या. सोशल मीडिया संदेशांमध्ये वटवाघुळे, घुबडे आणि इतर निशाचर पक्षी हे विषाणू पसरवतात असे चुकीचे दावे करण्यात आले. याचा परिणाम असा झाला की, अज्ञानामुळे अनेक ठिकाणी घुबड दिसल्यानंतर लोक घाबरू लागले. वन्यजीवतज्ज्ञ आणि वैज्ञानिकांनी मात्र हे स्पष्ट केले की, SARS-CoV-2 विषाणूचा प्रसार प्रामुख्याने संक्रमित माणसांमधून होतो.
वैज्ञानिक माहितीपेक्षा अफवा वेगाने पसरतात
घुबडे हा कोविडचा ज्ञात नैसर्गिक प्रसारक असल्याचा कोणताही वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि विषाणूशास्त्राशी संबंधित प्रमुख संशोधनांमध्ये घुबडांचा कोविड प्रसाराशी संबंध आढळलेला नाही. या अफवांमुळे आधीच संकटात असलेल्या काही घुबड प्रजातींना अतिरिक्त धोका निर्माण झाला. हे उदाहरण वैज्ञानिक माहितीपेक्षा अफवा किती वेगाने पसरू शकतात याची आठवण करून देते.
भारतात घुबडांना कोणते धोके आहेत?
- अधिवास नष्ट होणे- जुनी झाडे, झाडांची पोकळ खोडं आणि शांत मोकळी क्षेत्रे कमी होत आहेत. शहरीकरणामुळे घुबडांची घरटी करण्याची ठिकाणे वेगात नष्ट होत आहेत.
- कीटकनाशके आणि उंदीरांचे विष- विषबाधा हा घुबडांच्या मृत्यूचा मोठा घटक मानला जातो. उंदीर मारण्यासाठी वापरलेले रसायन अन्नसाखळीमार्फत घुबडांपर्यंत पोहोचते आणि त्यांच्या जीवावर बेतते.
- अंधश्रद्धा आणि बेकायदा व्यापार- काही ठिकाणी तांत्रिक विधी, जादूटोणा किंवा धार्मिक गैरसमजांमुळे घुबडांना पकडून त्यांची हत्या केली जाते. भारतात सर्व घुबड प्रजाती वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२ अंतर्गत संरक्षित आहेत.
आपण काय करू शकतो?
घुबडांचे संरक्षण हे केवळ पक्षीप्रेमींचे काम नाही; तर ती अन्नसुरक्षा, जैवविविधता आणि पर्यावरणीय संतुलनाशी संबंधित आपली सर्वांचीच सार्वजनिक जबाबदारी आहे.
काही सोपे उपाय
- शेतांमध्ये जुनी झाडे जतन करावीत
- रासायनिक उंदीरनाशकांचा वापर कमी करणे
- कृत्रिम nest boxes बसविणे
- घुबड दिसल्यास वन विभाग किंवा स्थानिक पक्षीमित्र संस्थांना माहिती द्यावी
- घुबडांसंदर्भातील अंधश्रद्धेविरुद्ध वैज्ञानिक जनजागृती करणे
रात्रीच्या अंधारातील अदृश्य पर्यावरणरक्षक
घुबड आपल्याशी संवाद साधत नाही, ते कळपाने फिरत नाही आणि दिवसाढवळ्या सहज दिसतही नाही. त्यामुळे त्याचे योगदान अनेकदा दुर्लक्षित राहते. पण विचार करा की, रात्री हजारो उंदीर पकडून त्यांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेणारा, जंगलातील लहान प्राण्यांचे संतुलन राखणारा आणि परिसंस्थेच्या आरोग्याचे संकेत देणारा हा पक्षी नाहीसा झाला तर त्याचा परिणाम थेट शेती, अन्नसाखळी आणि मानवी अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतो.
घुबड निसर्गाच्या अस्तित्त्वाचा शुभ संकेत
International Owl Awareness Day निमित्त आपण घुबडाकडे भीती, अंधश्रद्धा किंवा गूढतेच्या नजरेने नव्हे, तर पृथ्वीच्या पर्यावरणीय सुरक्षा व्यवस्थेतील अत्यावश्यक घटक म्हणून पाहिले पाहिजे. करोना काळातील चुकीच्या आरोपांनी आपल्याला एक धडा दिला तो म्हणजे, निसर्गाला दोष देण्यापेक्षा त्याला समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. रात्रीच्या शांत अंधारात एखाद्या घुबडाचा आवाज ऐकू आला, तर तो अशुभ संकेत नसून निसर्ग अजूनही जागा आहे, याची जिवंत आठवण समजायला हरकत नाही.
संदर्भ सूची
- BirdLife International – Owls and ecosystem balance — https://www.birdlife.org
- International Owl Center – Why Owls Matter — https://www.internationalowlcenter.org
- IUCN Red List – Owl species assessments — https://www.iucnredlist.org
- World Health Organization (WHO) – Coronavirus disease (COVID-19) scientific briefs — https://www.who.int
- Wildlife Institute of India (WII) – Bird conservation and ecological indicators — https://www.wii.gov.in
- Indian Journal of Ecology – संशोधनपर लेख : Barn Owl as a biological control agent in agriculture.
- Ali, S. & Ripley, S. D. – Handbook of the Birds of India and Pakistan.
- Forest Owlet and other Indian Owls studies, Bombay Natural History Society (BNHS) — https://www.bnhs.org
- Wildlife Protection Act, 1972, Government of India — https://www.indiacode.nic.in
- Cornell Lab of Ornithology – Owl adaptations for nocturnal hunting — https://www.birds.cornell.edu
