Is it safe to swallow phlegm: कफ गिळणे सुरक्षित आहे का? कफ गिळावा की थुंकावा नेमकं काय करावं?

कफ: बचाव यंत्रणेचा महत्त्वाचा भाग

कफाला वैद्यकीय भाषेत स्पुटम असे म्हणतात. तो फुफ्फुसे, श्वासनलिका आणि श्वसनमार्गातील पेशींमधून तयार होणारा घट्ट, चिकट श्लेष्मा असतो. या श्लेष्म्याचे मुख्य काम म्हणजे श्वसनमार्ग ओलसर ठेवणे आणि धूळ, जीवाणू, विषाणू, धूर व अॅलर्जन्स यांसारखे हानिकारक घटक अडवणे. कफामध्ये म्यूसिन्स नावाची मोठी प्रथिने असतात. ही प्रथिने बाहेरून येणाऱ्या सूक्ष्म कणांना अडवतात आणि शरीराला त्यांच्यापासून संरक्षण देतात. म्हणून कफ हा पूर्णपणे निरुपयोगी किंवा घाणेरडा पदार्थ नसून, तो शरीराच्या नैसर्गिक बचाव यंत्रणेचा महत्त्वाचा भाग आहे.

श्लेष्मा कधी तयार होतो?

आपण पूर्णपणे निरोगी असतानाही शरीरात काही प्रमाणात श्लेष्मा तयार होत असतो. तो पातळ असतो, लाळेत मिसळतो आणि आपण नकळत तो गिळत असतो. त्यामुळे सामान्य स्थितीत त्याची जाणीव होत नाही. पण सर्दी, फ्लू, दमा, अॅलर्जी, ब्रॉन्कायटिस, सायनुसायटिस किंवा धूम्रपानामुळे हा श्लेष्मा जास्त प्रमाणात आणि घट्ट स्वरूपात तयार होतो. अशा वेळी तो कफ म्हणून जाणवू लागतो.

डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक

श्वसनमार्गाच्या आतील भागात सूक्ष्म केसांसारख्या रचना असतात. त्यांना सिलिया म्हणतात. हे सिलिया कफाला हळूहळू घशाकडे ढकलतात. या प्रक्रियेला म्यूकोसिलियरी क्लिअरन्स असे म्हणतात. कफ घशात आल्यानंतर आपण तो खोकून बाहेर टाकतो किंवा गिळतो. या दोन्ही प्रक्रिया शरीरासाठी नैसर्गिक आहेत. कफ थुंकण्याचे काही फायदे आहेत. जर कफ खूप घट्ट, चिकट किंवा घशाला त्रास देणारा असेल, तर तो थुंकल्याने काही लोकांना आराम वाटतो. याशिवाय कफाचा रंग, वास आणि स्वरूप पाहता येते. उदाहरणार्थ, कफात रक्त दिसणे, तो काळसर दिसणे, फार दुर्गंधीयुक्त असणे किंवा दीर्घकाळ हिरवट-पिवळसर राहणे ही काही वेळा गंभीर आजारांची लक्षणे असू शकतात.

कफातील बदल, महत्त्वाचे संकेत

क्षयरोग, न्यूमोनिया, दीर्घकालीन फुफ्फुसविकार किंवा क्वचित प्रसंगी कर्करोग अशा आजारांमध्ये कफातील बदल महत्त्वाचे संकेत देऊ शकतात. त्यामुळे कफात रक्त दिसल्यास किंवा खोकला तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

कफ थुंकताना स्वच्छतेची काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे

मात्र कफ थुंकताना स्वच्छतेची काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. उघड्यावर थुंकल्यास श्वसनातून बाहेर पडणारे थेंब आणि जंतू इतरांपर्यंत पोहोचू शकतात. फ्लू, कोविड, क्षयरोग यांसारखे श्वसनाचे संसर्ग अशा मार्गाने पसरू शकतात. म्हणून कफ थुंकायचा असल्यास तो टिश्यूमध्ये थुंकावा, टिश्यू कचरापेटीत टाकावा आणि नंतर हात स्वच्छ धुवावेत. सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणे हे आरोग्याच्या दृष्टीने धोकादायक आणि सामाजिकदृष्ट्याही अयोग्य आहे.

कफ गिळणे सुरक्षित आहे का?

दुसरीकडे, कफ गिळणे सुरक्षित आहे. अनेकांना वाटते की कफ गिळल्याने तो पुन्हा फुफ्फुसात जातो किंवा संसर्ग वाढतो, पण हा गैरसमज आहे. गिळलेला कफ अन्ननलिकेतून पोटात जातो. पोटातील आम्ल आणि पाचक एन्झाइम्स त्याचे विघटन करतात. त्यामुळे कफातील बहुतांश सूक्ष्मजीव नष्ट होतात किंवा निष्क्रिय होतात. म्हणून कफ गिळल्याने जंतू ‘रीसायकल’ होतात किंवा संसर्ग शरीरभर पसरतो, असे म्हणणे योग्य नाही.

लहान मुल आणि कफ

लहान मुलांच्या बाबतीत कफ गिळणे नेहमीचे असते. कारण लहान मुलांना कफ प्रभावीपणे थुंकता येत नाही. त्यांचा खोकला, गिळण्याची क्रिया आणि तोंडातील समन्वय पूर्ण विकसित झालेला नसतो. त्यामुळे पालकांनी मुलांना जबरदस्तीने कफ थुंकायला लावू नये. त्याऐवजी मुलाला पुरेसे द्रवपदार्थ देणे, स्वच्छ हवा मिळेल याची काळजी घेणे आणि गंभीर लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

कफाचा रंग काय सांगतो?

कफाचा रंगही अनेकांसाठी चिंतेचा विषय आहे. पारदर्शक किंवा पांढरा कफ सामान्य सर्दी, अॅलर्जी किंवा सौम्य संसर्गात दिसू शकतो. पिवळा किंवा हिरवट कफ दिसला की बॅक्टेरियल इन्फेक्शन आहे आणि अँटिबायोटिक घ्यावीच लागेल, असे नाही. कधी कधी रोगप्रतिकारक पेशींच्या क्रियेमुळेही कफाचा रंग बदलतो. त्यामुळे फक्त कफाचा रंग पाहून औषध घेणे चुकीचे ठरू शकते. अँटिबायोटिकचा अनावश्यक वापर केल्यास औषध-प्रतिरोधक जीवाणू वाढण्याचा धोका असतो.

कफाचा त्रास कमी करण्यासाठी उपाय

कफाचा त्रास कमी करण्यासाठी काही साधे उपाय मदत करू शकतात. पुरेसे कोमट पाणी पिणे, वाफ घेणे, धूम्रपान टाळणे, धूळ व प्रदूषणापासून दूर राहणे, खोलीतील हवा फार कोरडी होऊ न देणे आणि विश्रांती घेणे उपयोगी ठरू शकते. मध घातलेले कोमट पाणी घशाला आराम देऊ शकते; मात्र एक वर्षाखालील बाळांना मध देऊ नये. कोणतीही औषधे, विशेषतः अँटिबायोटिक्स किंवा कफ दाबणारी औषधे, डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नयेत.

कफ थुंकणे आणि गिळणे दोन्ही सामान्यतः सुरक्षित आहेत. कोणता पर्याय निवडायचा हे व्यक्तीच्या सोयीवर, परिस्थितीवर आणि कफाच्या स्वरूपावर अवलंबून असते. कफ थुंकल्याने काहींना आराम मिळू शकतो, तर कफ गिळणेही शरीरासाठी हानिकारक नाही. मात्र कफात रक्त येणे, दीर्घकाळ खोकला राहणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत दुखणे, सतत ताप येणे किंवा वजन कमी होणे अशी लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. कफाकडे केवळ किळसवाणी गोष्ट म्हणून न पाहता, शरीर देत असलेला आरोग्याचा संकेत म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल.