Why people travel to Kailash Mansarovar Yatra: २२,००० फूट उंची, बोचरे वारे अन् जीवघेणा प्रवास; भारतीय भाविक कैलास मानसरोवरासाठी नेपाळचीच वाट का निवडतात?

अलीकडेच नेपाळ-तिबेट सीमेवरील रसुवा आणि भोटेकोशी नदीच्या खोऱ्यात झालेली भीषण ढगफुटी आणि त्यानंतर आलेल्या महापुराने या संपूर्ण परिसराला मोठा तडाखा दिला. शेकडो घरे वाहून गेली, रस्ते आणि पूल उद्ध्वस्त झाले आणि अनेक परदेशी पर्यटकांसह शेकडो भारतीय यात्रेकरू संकटात सापडले. अशा नैसर्गिक आपत्तींचा कायम धोका असतानाही, दरवर्षी यात्रेचा काळ सुरू झाला की लोक सर्व भीती बाजूला ठेवून घराबाहेर पडतात. त्यामुळेच नेमकी अशी काय गोष्ट आहे जी वेगवेगळ्या प्रांतांतील, वयोगटांतील आणि पार्श्वभूमीच्या लोकांना नेपाळच्या खडतर वाटेने कैलास मानसरोवराकडे जाण्यास आकर्षित करते? याचाच घेतलेला हा आढावा.

विविध परंपरा आणि संस्कृतींचे मध्यवर्ती केंद्रबिंदू:

कैलास मानसरोवर हे केवळ एक पर्यटनस्थळ किंवा साहसी ट्रेक नाही; तर शतकानुशतके भारतीय उपखंडातील विविध प्राचीन धर्म, संस्कृती आणि तत्त्वज्ञानाचा तो एक अत्यंत महत्त्वाचा केंद्रबिंदू राहिला आहे. वेगवेगळ्या श्रद्धा आणि परंपरा या एकाच शिखराभोवती एकत्र येतात;

• हिंदू परंपरा: हिंदू मान्यतेनुसार, कैलास पर्वत हे भगवान शिव आणि माता पार्वतीचे अलौकिक निवासस्थान मानले जाते. या पर्वताला विश्वाचा आध्यात्मिक अक्ष किंवा ऊर्जास्रोत म्हणून पूजतात. कैलास पर्वताभोवती सुमारे ५२ किलोमीटरची पायी परिक्रमा (ज्याला ‘कोरा’ किंवा ‘परिक्रमा’ म्हणतात) पूर्ण केल्याने व्यक्तीच्या जन्माचे सार्थक होते आणि सर्व दोषांतून मुक्ती मिळते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्याचप्रमाणे, जवळच असलेल्या मानसरोवरातील थंडगार पाण्यात स्नान केल्याने मनाला शांती आणि आत्म्याला मोक्ष प्राप्त होतो, असा पूर्वापार विश्वास आहे.
• जैन धर्म: जैन परंपरेत या स्थानाला ‘अष्टापद’ म्हणून विशेष महत्त्व आहे. जैन मान्यतेनुसार, पहिले तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव (आदिनाथ) यांनी याच पवित्र भूमीवर कठोर तपश्चर्या करून मोक्ष आणि केवलज्ञान प्राप्त केले होते. त्यामुळे जैन भाविकांसाठी हे अत्यंत वंदनीय तीर्थस्थान मानले जाते.
• बौद्ध व इतर तिबेटी परंपरा: बौद्ध धर्मामध्ये कैलास पर्वताला ‘मेरू पर्वत’ मानले जाते. हे स्थान सर्वोच्च ध्यान, निसर्गाशी तादात्म्य आणि आंतरिक मुक्तीचे प्रतीक मानले जाते.

नेपाळ: कैलास यात्रेचा सर्वात सोयीस्कर आणि पसंतीचा महामार्ग

भौगोलिकदृष्ट्या कैलास पर्वत तिबेटच्या (चीन) सीमेत वसलेला असला, तरी भारतीय भाविकांसाठी नेपाळ हेच या प्रवासाचे पारंपरिक आणि सर्वात महत्त्वाचे प्रवेशद्वार आहे. भारताकडून उत्तराखंड किंवा सिक्कीममार्गे जाणाऱ्या सरकारी मार्गांपेक्षा बहुतांश खासगी यात्रेकरू नेपाळच्या मार्गाला अधिक प्राधान्य देतात. यामागे अनेक व्यावहारिक आणि भौगोलिक कारणे आहेत.

• खुली सीमा आणि सांस्कृतिक सलोखा: भारत आणि नेपाळदरम्यान असलेले ऐतिहासिक संबंध, व्हिसाशिवाय प्रवासाची सोय आणि दोन्ही देशांमधील भाषिक-सांस्कृतिक जवळीक यामुळे भारतीय नागरिकांना काठमांडूमध्ये सहज वावरता येते. कोणत्याही परदेशी प्रवासाच्या तुलनेत हा मार्ग भारतीयांसाठी मानसिकदृष्ट्या अधिक सुरक्षित वाटतो.
• कमी अंतराचा थेट भूमार्ग: नेपाळमधील रसुवागढी आणि केरुंग सीमेवरून जाणारा रस्ता तिबेटच्या पठारावर पोहोचण्यासाठी थेट आणि इतर खिंडींच्या तुलनेत वेळेची बचत करणारा आहे.
• स्थानिक यंत्रणा आणि शेरपांचे सहकार्य: नेपाळमध्ये पर्वतारोहण आणि ट्रेकिंगसाठी अत्यंत सक्षम स्थानिक यंत्रणा उपलब्ध आहे. स्थानिक अनुभवी शेरपा, गाईड्स आणि ट्रॅव्हल ऑपरेटर्स अतिउंचीवर होणारा त्रास (Altitude Sickness) नियंत्रित करण्यासाठी आणि प्रवाशांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
• पशुपतिनाथांचे दर्शन: बहुतेक यात्रेकरू आपल्या अतिशय कठीण प्रवासाची सुरुवात काठमांडूतील ऐतिहासिक पशुपतिनाथ मंदिरात दर्शन घेऊन करतात. यामुळे त्यांना पुढील खडतर वाटेसाठी एक मोठे मानसिक आणि आत्मिक बळ मिळते.

शारीरिक मर्यादा आणि मानवी सहनशक्तीची टोकाची परीक्षा:

कैलास मानसरोवर यात्रा ही कोणत्याही सामान्य पर्यटनासारखी सुखावह अजिबात नाही; ती मानवी शरीराच्या आणि मनाच्या क्षमतेची टोकाची परीक्षा घेते. या प्रवासात तमिळनाडू, केरळ, पश्चिम बंगाल, महाराष्ट्र, गुजरात आणि उत्तर प्रदेश अशा देशाच्या सर्व भागांतून लोक एकत्र येतात. यात केवळ तरुण गिर्यारोहक नसतात, तर ६० ते ७० वर्षांचे वृद्ध भाविकही मोठ्या संख्येने सामील होतात. समुद्रसपाटीपासून १४,००० ते १८,५०० फूट (डोल्मा ला पास) उंचीवर पोहोचल्यावर हवेतील ऑक्सिजनचे प्रमाण जवळपास निम्मे होते. यामुळे सतत डोकेदुखी, उलट्या, भूक मंदावणे आणि धाप लागणे यांसारखा त्रास प्रत्येक पाऊलावर जाणवतो.

दगडधोंड्यांची वाट, अंगावर आदळणारे बर्फाचे वारे आणि अचानक उद्भवणारे धोके या सगळ्यांतून वाट काढताना केवळ शारीरिक ताकद पुरेशी पडत नाही, तर आंतरिक जिद्दच माणसाला पुढे नेते. तीन दिवस चालणाऱ्या या कठीण परिक्रमेदरम्यान थकव्याने पाय थरथरत असतानाही, हातात काठी घेऊन एकमेकांना आधार देत पुढे जाणारे लोक हे यात्रेचे खरे स्वरूप दाखवतात. यात्रेअंती मानसरोवराचे निळेशार पाणी आणि त्यामागे सूर्याच्या प्रकाशात तळपणारा कैलास पर्वत नजरेस पडला की प्रवासातील सर्व वेदना, थकवा आणि जोखीम एका क्षणात विसरली जाते.

नेपाळ पर्यटनाची वाढती लोकप्रियता आणि व्यावहारिक पैलू:

केवल धार्मिक कारणेच नाही, तर अलीकडच्या काळात इतर व्यावहारिक घटकांमुळेही नेपाळमधील भारतीय पर्यटकांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर विमानांचे वाढलेले भाडे, इंधनाचे दर आणि लांबच्या परदेशी प्रवासातील खर्च यांमुळे अनेक भारतीयांसाठी नेपाळ हा एक सुंदर, सुरक्षित आणि ‘बजेट-फ्रेंडली’ पर्याय ठरत आहे. उन्हाळ्यातील आल्हाददायक थंड हवामान, हिमालयाचे निसर्गसौंदर्य आणि पर्यटनाच्या उत्तम सुविधा यामुळे साहसी ट्रेकर्स आणि कौटुंबिक पर्यटकांची पावले नेपाळकडे वळत आहेत. नेपाळच्या पर्यटन क्षेत्रासाठी भारतीय प्रवासी हा नेहमीच सर्वात मोठा आधार राहिला आहे.

निसर्गाची आव्हाने आणि अढळ मानवी इच्छाशक्ती:

हिमालय जितका भव्य आणि सुंदर दिसतो, तितकाच तो कठोर आणि अनपेक्षित आहे. दरडी कोसळणे, नद्यांना अचानक येणारे महापूर आणि ढगफुटी यामुळे या मार्गावर कायम जीवघेणे अडथळे उभे राहतात. जेव्हा अशी मोठी नैसर्गिक आपत्ती येते, तेव्हा रस्ते बंद होतात, शेकडो लोकांचा संपर्क तुटतो आणि दोन्ही देशांच्या सरकारांना तातडीने बचाव मोहिमा राबवाव्या लागतात.

मात्र, असे अनेक धोके असूनही यात्रेचा प्रवाह कधी थांबत नाही. पाणी ओसरले आणि रस्ते पूर्ववत झाले की माणसे पुन्हा याच मार्गावर चालू लागतात. कठीण नैसर्गिक आव्हानांवर मात करून जगातील एका अत्यंत दुर्गम शिखराचे दर्शन घेण्याची ही तीव्र इच्छा मानवी मनाच्या अथांग विश्वासाचे आणि चिकाटीचे दर्शन घडवते. शतकानुशतके सुरू असलेला हा प्रवास केवळ एका भौगोलिक ठिकाणाला दिलेली भेट नसून, माणसाने स्वतःच्या मर्यादा ओलांडून घेतलेली एक अद्वितीय अनुभूती आहे.