Heart Attack Prevention Symptoms: ९९% हार्ट अटॅक टाळता येणे खरंच शक्य आहे का? डॉक्टर नेमकं काय सांगतात?

तज्ज्ञ काय सांगतात?

एखाद्या व्यक्तीला पहिल्यांदाच हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) किंवा Stroke येतो, त्यावेळी हे सर्व अचानक घडलेलं असतं, असं विधान आपण अनेकदा ऐकतो. मात्र, तज्ज्ञ याच्याशी सहमत नाहीत. हैदराबादमधील अपोलो हॉस्पिटल्सचे न्यूरोलॉजिस्ट डॉ. सुधीर कुमार (MD) यांनी इकॉनॉमिक्स टाइम्सशी बोलताना संगितले की, हृदयविकाराचा झटका असो, स्ट्रोक असो किंवा हार्ट-फेल्युअर यांसारख्या गंभीर घटनांच्या मुळाशी बहुधा चार ‘सायलेंट’ (गुप्त) जोखीम घटक असतात. आपल्या नकळत शरीरातील त्यांचा धोका वाढत असतो. परंतु, प्रत्येक घटकावर आपण वेळीच नियंत्रण मिळवू शकतो आणि संभाव्य धोका टाळू शकतो.

९९% हृदयविकाराचे झटके आणि स्ट्रोक खरंच ‘अचानक’ येतात का?

हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) किंवा मेंदूचा झटका (Stroke) असे वैद्यकीय संकट अचानक उद्भवणारे आहे किंवा त्यांचा अंदाज येत नाही, असा बहुतेक लोकांचा समज आहे. पहिल्यांदा असा झटका येणाऱ्या ९९% रुग्णांमध्ये किमान एक असा आजार किंवा शारीरिक समस्या आधीपासूनच असते, ज्याकडे त्यांनी एकतर दुर्लक्ष केलेले असते किंवा कधी तपासणी केलेली नसते किंवा तो आजार गांभीर्याने घेतलेला नसतो.

या घटनांमागील काही Risks Factors:

• छुपा धोका (Hidden Risks): हे छुपे धोके एखादी मोठी घटना घडण्यापूर्वी अनेक वर्षांपासून तुमच्या हृदयाला आणि रक्तवाहिन्यांना हळूहळू आणि शांतपणे नुकसान पोहोचवत असतात.
• अपघात नव्हे, तर शेवटचा अध्याय: डॉ. कुमार यांचा संदेश अगदी साधा आणि स्पष्ट आहे. या विनाशकारी घटना ‘योगायोगा’ने किंवा ‘अचानक’ घडत नाहीत. त्या शरीरात दीर्घकाळापासून सुरू असलेल्या एका संथ आणि शांत प्रक्रियेचा शेवटचा अध्याय असतात.
• इशारे ओळखा: हृदयविकार हा अचानक आलेला पाहुणा नसून, तो शरीराने दिलेल्या अनेक लहान-मोठ्या इशाऱ्यांकडे केलेल्या दुर्लक्षाचा परिणाम असतो.

हृदयविकाराचा झटका आणि स्ट्रोक येण्यापूर्वी शरीर आपल्याला काही ‘सायलेंट’ संकेत देत असते. डॉ. कुमार यांनी स्पष्ट केलेले चार मुख्य जोखीम घटक असतात. त्यांची या घटकांची सविस्तर माहिती दिली:

१. उच्च रक्तदाब (High Blood Pressure): दुर्लक्षित केलेला ‘सायलेंट किलर’

• उच्च रक्तदाबाची लक्षणे सहसा दिसून येत नाहीत, त्यामुळेच याला ‘सायलेंट किलर’ म्हटले जाते. अनेक लोक वर्षानुवर्षे उच्च रक्तदाबासह जगतात, पण त्यांना याची कल्पनाही नसते.
• परिणाम: हा वाढलेला दाब हळूहळू रक्तवाहिन्यांना जखमी करतो, धमन्या कडक बनवतो आणि हृदयावरील कामाचा ताण वाढवतो.
• धोका: हृदयविकाराचा झटका आणि विशेषतः जीवघेणा ‘स्ट्रोक’ येण्यामागे हा सर्वात मोठा घटक आहे.

२. उच्च कोलेस्ट्रॉल (High Cholesterol): धमन्या अरुंद करणारा शत्रू

• रक्तातील वाढलेले ‘एलडीएल’ (LDL) म्हणजेच वाईट कोलेस्ट्रॉल रक्तवाहिन्यांच्या आत चरबीचे थर (Plaques) तयार करते.
• परिणाम: काळानुसार हे थर धमन्यांना अरुंद करतात, ज्यामुळे रक्ताभिसरण विस्कळीत होते.
• धोका: जर हे साचलेले थर अचानक फाटले, तर काही मिनिटांतच रक्ताची गुठळी तयार होऊन हृदयविकाराचा झटका किंवा स्ट्रोक येऊ शकतो.

३. वाढलेली साखर (High Blood Sugar): स्ट्रोकचा छुपा धोका

• अनेकांच्या शरीरात साखर वाढलेली असते, पण त्यांना मधुमेहाचे (Diabetes) निदान झालेले नसते (याला प्री-डायबिटीज म्हणतात).
• परिणाम: रक्तातील साखरेचे वाढलेले प्रमाण रक्तवाहिन्यांमध्ये जळजळ (Inflammation) निर्माण करते आणि चरबी साचण्याची प्रक्रिया वेगवान करते.
• धोका: अधिकृतपणे मधुमेहाचे निदान होण्यापूर्वीच, वाढलेली साखर हृदयविकाराचा धोका कैक पटीने वाढवते.

४. धूम्रपान (Smoking): वर्षानुवर्षे टिकणारे नुकसान

• धूम्रपानाचा परिणाम केवळ फुफ्फुसांवरच होतो असे नाही, तर ते थेट तुमच्या रक्ताभिसरण संस्थेवर हल्ला करते.
• परिणाम: धूम्रपानामुळे रक्त घट्ट होते, धमन्यांचे नुकसान होते आणि शरीरातील ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी होतो.
• धोका: हे घटक हृदयविकाराचा झटका आणि स्ट्रोकची शक्यता अनेक पटीने वाढवतात. जरी एखाद्याने धूम्रपान सोडले असले, तरी त्याचे जुने परिणाम शरीरात काही काळ टिकून राहतात, मात्र धूम्रपान सोडल्याने धोक्याची तीव्रता नक्कीच कमी होते.

डॉ. कुमार यांच्या संदेशातील सर्वात आशादायक आणि सकारात्मक भाग म्हणजे हे सर्व चारही मुख्य जोखीम घटक पूर्णपणे नियंत्रित करण्यासारखे (Modifiable) आहेत.

हृदयविकाराचा झटका किंवा स्ट्रोक येण्याची प्रमुख कारणे ही केवळ नशिबावर किंवा जनुकीय (Genetic) रचनेवर अवलंबून नसतात. आपल्या दैनंदिन जीवनातील लहान पण सातत्यपूर्ण बदलांमुळे आपण हा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करू शकतो.

हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यासाठी ७ सोपी पावले:

१. रक्तदाबावर लक्ष: नियमितपणे रक्तदाब तपासा आणि तो मर्यादेत राहील याची काळजी घ्या.
२. कोलेस्ट्रॉल व्यवस्थापन: योग्य आहार, नियमित व्यायाम आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार आवश्यक असल्यास औषधांच्या मदतीने कोलेस्ट्रॉल नियंत्रित करा.
३. साखरेवर नियंत्रण: रक्तातील साखरेची पातळी (Blood Sugar) वेळोवेळी तपासा, विशेषतः जर तुम्ही प्री-डायबिटीज असाल तर अधिक सावध राहा.
४. धूम्रपान कायमचे सोडा: तंबाखू आणि सिगारेटचा त्याग करणे हे तुमच्या हृदयासाठी सर्वोत्तम भेट ठरेल.
५. वार्षिक आरोग्य तपासणी: वर्षातून किमान एकदा तरी संपूर्ण शरीराची आणि हृदयाची तपासणी (Full Body Check-up) करून घ्या.
६. समतोल आहार: प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांचे (Processed Foods) सेवन टाळा आणि आहारात फळे, भाज्या व प्रथिनांचा समावेश करा.
७. शारीरिक सक्रियता: दर आठवड्याला किमान १५० मिनिटे मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम (उदा. वेगाने चालणे) करण्याचे उद्दिष्ट ठेवा.

वास्तव काय?

• जोखीम घटकांपैकी कोणत्याही एका घटकामध्ये तुम्ही १०% सुधारणा केली, तरी हृदयविकाराचा झटका किंवा स्ट्रोक येण्याची शक्यता लक्षणीयरीत्या कमी होते. डॉ. कुमार यांचा हा संदेश एका अनुभवी डॉक्टरचा कळकळीचा इशारा आहे.
• एक न्यूरोलॉजिस्ट म्हणून प्रॅक्टिस करताना डॉ. कुमार यांची अशा अनेक रुग्णांशी भेट होते ज्यांनी वेळीच सावध होऊन आपल्या ‘जोखीम घटकांवर’ (Risk Factors) उपचार केले असते, तर आज ते स्वतःच्या पायावर उभे असते.
• भयंकर वास्तव: स्ट्रोकमुळे अनेकदा व्यक्तीची बोलण्याची क्षमता जाते, चालणे कठीण होते आणि आयुष्यभरासाठी दुसऱ्यावर अवलंबून राहावे लागते. काही बाबतीत तर मृत्यू ओढवतो. अनेकदा हे टाळता आले असते. डॉ. कुमार सांगतात की, यातील असंख्य प्रकरणे ‘प्रतिबंधात्मक’ (Preventable) होती. त्यामुळे वेळीच सगळ्या तपासण्या करून घ्या, काही घडेल याची वाट पाहू नका असा सल्ला ते देतात.