Mamdani says he’d urge King Charles to hand diamond to India: ब्रिटनचे राजे किंग चार्ल्स तिसरे सध्या अमेरिका दौऱ्यावर होते. यादरम्यान न्यूयॉर्कचे महापौर झोहरान ममदानी यांनी ऐतिहासिक ‘कोहिनूर’ हिरा भारताला परत करण्याबाबत महत्त्वपूर्ण विधान केले. “जर मला किंग चार्ल्स यांच्याशी खाजगीत संवाद साधण्याची संधी मिळाली, तर मी त्यांना कोहिनूर हिरा त्याच्या मायदेशी म्हणजेच भारताला सुपूर्द करण्याची आग्रही विनंती करेन,” असे ममदानी यांनी गेल्या बुधवारी स्पष्ट केले. ११ सप्टेंबरच्या दहशतवादी हल्ल्यातील मृतांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी आयोजित कार्यक्रमापूर्वी एका पत्रकार परिषदेत ममदानी बोलत होते. त्याच पार्श्वभूमीवर कोहिनूर हिर्याशी संबधित इतिहासाचा घेतलेला हा आढावा.
जगाच्या पाठीवर असा एकही हिरा नसेल, ज्याने ‘कोहिनूर’सारखा महाविनाशक संघर्ष, रक्ताच्या नात्यांमधील द्रोह आणि बलाढ्य साम्राज्यांची धूळधाण जवळून अनुभवली आहे. पर्शियन भाषेत ‘कोहिनूर’चा अर्थ ‘प्रकाशाचा पर्वत’ असा होत असला, तरी या हिऱ्याच्या लखलखाटामागे काळोखी कट-कारस्थाने आणि वसाहतवादाच्या शोषणाचा एक दीर्घ इतिहास दडला आहे. आज हा हिरा लंडनच्या ‘ज्वेल हाऊस’मधील काचेच्या आवरणामागे सुरक्षित असला, तरी ज्या ज्या भूभागांतून त्याने प्रवास केला आहे, त्या प्रत्येक मातीची अस्मिता आजही या मौल्यवान वारशाशी घट्ट जोडलेली आहे.
१. उगम आणि पौराणिक संदर्भ: काकतीय ते मुघल
कोहिनूरच्या जन्माचा कोणताही अधिकृत ऐतिहासिक दस्तऐवज उपलब्ध नसला, तरी इतिहासकारांच्या मते हा तेजस्वी हिरा १३ व्या शतकात आंध्र प्रदेशातील गोवळकोंडा येथील सुप्रसिद्ध ‘कोल्लूर’ खाणीतून बाहेर आला. सुरुवातीच्या काळात हा हिरा काकतीय राजवंशाच्या वैभवाचे प्रतीक होता; वारंगळच्या पवित्र मंदिरात भद्रकाली देवीचा देदीप्यमान ‘डोळा’ म्हणून तो विराजमान होता.
१४ व्या शतकाच्या प्रारंभी, अल्लाउद्दीन खिलजीने दक्षिण भारतावर केलेल्या स्वारीत हा हिरा लुटला आणि तो दिल्लीच्या सुलतानांच्या खजिन्यात दाखल झाला. पुढे, मुघल सम्राट बाबरने आपल्या ‘बाबरनामा’ या आत्मचरित्रात एका अतिशय मौल्यवान हिऱ्याचा गौरवपूर्ण उल्लेख केला आहे, जो ग्वाल्हेरच्या राजाकडून मुघलांना मिळाला होता. इतिहासकारांच्या तर्कांनुसार हा हिरा ‘कोहिनूर’च असावा. शहाजहानच्या काळात तर या हिऱ्याने वैभवाची शिखरे ओलांडली; तो त्याच्या जगप्रसिद्ध ‘मयूर सिंहासनाचा’ (Peacock Throne) अविभाज्य भाग झाला. त्या काळात कोहिनूरकडे केवळ एक दागिना म्हणून नव्हे, तर जगातील सर्वात मौल्यवान आणि प्रतिष्ठित ऐवज म्हणून पाहिले जात असे.
२. नादिरशाहची लूट आणि ‘कोहिनूर’ हे नाव
इ.स. १७३९ मध्ये इराणचा क्रूर आक्रमक नादिरशाह याने दिल्लीवर भीषण हल्ला चढवला आणि मुघलांची शतकानुशतकांची अफाट संपत्ती धुळीस मिळवली. या लुटीमध्ये मुघलांचे वैभव असलेले ‘मयूर सिंहासन’ आणि तोच अद्वितीय हिरा त्याच्या हाती लागला. असे म्हणतात की, जेव्हा नादिरशाहची नजर पहिल्यांदाच या हिऱ्यावर पडली, तेव्हा त्याच्या डोळ्यांतील विस्मय शब्दांतून व्यक्त झाला तो म्हणजे कोह-इ-नूर! (अर्थात प्रकाशाचा पर्वत). या एका उद्गारानेच या हिऱ्याला त्याचे अजरामर नाव मिळवून दिले.
नादिरशाहच्या मृत्यूनंतर सत्तेची समीकरणे बदलली आणि हा हिरा त्याचा विश्वासू सेनापती अन् अफगाण साम्राज्याचा संस्थापक अहमदशाह अब्दाली याच्याकडे पोहोचला. काळ पुढे सरकला आणि अफगाणिस्तानमध्ये सुरू झालेल्या रक्तरंजित यादवीमुळे अब्दालीचा वंशज शाह शुजा याला आपला जीव वाचवण्यासाठी देश सोडून पळावे लागले. त्याने पंजाबचा सिंह महाराजा रणजित सिंह यांच्या दरबारात आश्रय घेतला. याच आश्रयाच्या बदल्यात आणि कृतज्ञतेपोटी, १८१३ साली हा ऐतिहासिक ‘कोहिनूर’ पुन्हा एकदा भारतीय भूमीत, म्हणजेच महाराजांच्या स्वाधीन करण्यात आला.
३. पंजाबचा सिंह आणि ब्रिटीश साम्राज्याचा हस्तक्षेप
महाराजा रणजित सिंह यांच्या काळात कोहिनूर केवळ एक दागिना राहिला नव्हता, तर तो शीख साम्राज्याच्या अजेय शक्तीचे आणि अलोट वैभवाचे जिवंत प्रतीक झाला होता. महाराजांनी हा तेजस्वी हिरा आपल्या दंडावर (हातावर) बांधून त्याचे पावित्र्य आणि प्रतिष्ठा जपली होती. आयुष्याच्या अखेरच्या वळणावर, हा अनमोल ठेवा जगन्नाथ पुरीच्या चरणी अर्पण करावा, अशी त्यांची उदात्त इच्छा होती. मात्र, १८३९ साली त्यांच्या निधनानंतर परिस्थितीने अनपेक्षित वळण घेतले आणि संपूर्ण पंजाब राजकीय अस्थिरतेच्या गर्तेत सापडला.
या संधीचीच वाट पाहत असलेल्या ब्रिटिशांनी पंजाबवर ‘दुसऱ्या अँग्लो-शीख युद्धा’चे संकट लादले. १८४९ साली या संघर्षात पंजाबचा पराभव झाला आणि पराभूत शीख साम्राज्यावर ‘लाहोरचा तह’ थोपवण्यात आला. या तहामध्ये एक अत्यंत वादग्रस्त आणि अपमानास्पद अट घातली गेली होती: “शाह शुजाकडून महाराजा रणजित सिंह यांनी प्राप्त केलेला ‘कोहिनूर’ नावाचा हिरा, लाहोरच्या महाराजांतर्फे इंग्लंडच्या महाराणीला सप्रेम भेट म्हणून सुपूर्द केला जाईल.”
दुर्दैव असे की, त्यावेळी गादीवर असलेले महाराजा दलीप सिंह हे अवघ्या १०-११ वर्षांचे बालक होते. त्यांना या राजकारणातील डावपेच कळण्यापूर्वीच, त्यांच्यावर दबाव आणून या तहावर सक्तीने स्वाक्षरी घेण्यात आली. एका अल्पवयीन राजाच्या हतबलतेचा फायदा घेत ब्रिटिशांनी हा हिरा हस्तगत केला आणि अशा प्रकारे, शतकानुशतकांचा भारताचा हा देदीप्यमान वारसा कायमचा मायदेशाबाहेर नेला गेला.
४. लंडनमधील आगमन आणि ‘शापित’ हिऱ्याची दंतकथा
जेव्हा कोहिनूरने लंडनच्या भूमीवर पहिले पाऊल ठेवले, तेव्हा त्याचे रूप आजच्यासारखे लखलखीत नव्हते. तो काहीसा ओबडधोबड आणि नैसर्गिक आकारात होता. महाराणी व्हिक्टोरियाचे पती प्रिन्स अल्बर्ट यांना त्याचे ते रूप फारसे भावले नाही; त्यांनी या हिऱ्याला आधुनिक पैलू पाडून त्याचे सौंदर्य उजळवण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी डच कारागिरांना पाचारण करण्यात आले. तब्बल ३८ दिवस अहोरात्र चाललेल्या या प्रक्रियेत कोहिनूरने आपले बरेचसे वजन गमावले. १८६ कॅरेटचा हा अवाढव्य हिरा केवळ १०५.६ कॅरेटवर आला, पण त्या बदल्यात त्याला अभूतपूर्व चमक आणि सुबकता प्राप्त झाली.
कोहिनूरच्या या तेजासोबतच एक प्राचीन आणि अनाकलनीय दंतकथाही लंडनमध्ये पोहोचली होती. असे म्हटले जाते की, ‘जो पुरुष या हिऱ्याचा अधिपती होईल, तो साऱ्या जगावर हुकूमत गाजवेल, परंतु, त्याच्या नशिबी मात्र अघोर संकटांची मालिका येईल. केवळ देव किंवा एखादी स्त्रीच या हिऱ्याला सुरक्षितपणे धारण करू शकते.’
as a brooch, by Franz Xaver Winterhalter
ही केवळ दंतकथा मानली गेली नाही, कारण याचा प्रभाव ब्रिटीश राजघराण्यावरही स्पष्टपणे दिसून आला. आश्चर्याची बाब म्हणजे, ब्रिटनमध्ये आल्यापासून कोहिनूर कधीही कोणत्याही राजाच्या मुकुटात जडवला गेला नाही. सुरक्षिततेचा उपाय म्हणून तो नेहमी महाराणी किंवा राजमातांच्याच मुकुटाचा शिरोमणी राहिला. आजही हा हिरा याच परंपरेचे पालन करत स्त्री-सत्ताधीशांच्याच वारशाचे प्रतीक बनून राहिला आहे.
५. ‘प्रोव्हेनन्स’ (Provenance) आणि वारसा हक्काचा गुंता
इतिहासकार मिलोश आणि ग्युस्ती (२००६) यांच्या संशोधनानुसार, कोहिनूरसारख्या ऐतिहासिक वस्तू त्यांच्या मूळ देशांना परत करणे ही प्रक्रिया तांत्रिकदृष्ट्या कमालीची जटील आहे. या समस्येला त्यांनी ‘प्रोव्हेनन्स’ (Provenance) अर्थात वस्तूच्या मूळ मालकी हक्काचा पेच असे संबोधले आहे. या गुंतागुंतीमागे काही प्रमुख कारणे आहेत:
बदललेल्या भौगोलिक सीमा: १८४९ सालचा अखंड भारत आणि आजचा भारत यांच्या सीमांमध्ये जमीनअस्मानाचा फरक आहे. आज केवळ भारतच नव्हे, तर पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान देखील या हिऱ्यावर आपला हक्क सांगत आहेत; कारण त्यांच्या मते कोहिनूरचा प्रवास त्यांच्याही भूभागातून झाला आहे. यामुळे हा हिरा नेमका कोणाला सोपवायचा, हा मोठा आंतरराष्ट्रीय प्रश्न उभा राहतो.
करार आणि कायद्यांची गुंतागुंत: दीड-दोनशे वर्षांपूर्वी झालेले तह हे खरोखरच कायदेशीर होते की सक्तीचे, याचा निवाडा आजच्या आधुनिक आंतरराष्ट्रीय कायद्यांच्या चौकटीत करणे अत्यंत कठीण जाते.
ग्युस्ती यांच्या मते, जोपर्यंत अशा अमूल्य वस्तूंच्या मालकीचा हा ऐतिहासिक गुंता पूर्णपणे सुटत नाही, तोपर्यंत त्या ब्रिटीश संग्रहालयांसारख्या जागतिक दर्जाच्या संस्थांमध्ये जतन करून ठेवणे संशोधनाच्या दृष्टीने सोयीचे ठरेल. मात्र, वसाहतवादाचा काळ सोसलेल्या आणि आपली संपत्ती लुटली गेलेल्या देशांना हा युक्तिवाद कधीही मान्य होणारा नाही. त्यांच्या मते, अशा वस्तू संग्रहालयात असणे हे आजही त्या शोषणाच्या जखमा ताज्या ठेवण्यासारखेच आहे.
६. अनिता आनंद आणि डॅलरिम्पल यांचा ऐतिहासिक लढा
प्रसिद्ध इतिहासकार विल्यम डॅलरिम्पल आणि अनिता आनंद यांनी आपल्या ‘कोहिनूर’ या शोधग्रंथातून अनेक धक्कादायक आणि नवीन तथ्ये जगासमोर आणली आहेत. ब्रिटिशांनी हा हिरा ‘भेट’ म्हणून स्वीकारला होता, या प्रचलित दाव्याला त्यांनी पुराव्यासकट खोडून काढले आहे. त्यांच्या संशोधनानुसार, कोहिनूर ही कोणतीही स्वेच्छेने दिलेली भेट नव्हती; तर तो पंजाबच्या गादीवर असलेल्या एका अल्पवयीन बाल-राजाकडून, युद्धबंदीच्या छायेत अत्यंत क्रूरपणे हिसकावून घेतलेला ‘युद्धनिधी’ होता. अनिता आनंद या मुद्द्यावर अतिशय परखड भाष्य करतात. त्यांच्या मते, लंडनमधील प्रदर्शनात “हा हिरा भारताने ब्रिटनला सप्रेम भेट दिला,” अशी पाटी लावणे म्हणजे इतिहासाची क्रूर थट्टा आहे. त्याऐवजी, या हिऱ्याचा जो रक्ताळलेला प्रवास आहे आणि त्यामागे जो संघर्षाचा इतिहास दडला आहे, तो जगाला स्पष्टपणे सांगितला गेला पाहिजे.
त्यांच्या मते, सामान्यांमध्ये या विषयावर जागरूकता निर्माण करणे हाच या ऐतिहासिक अन्यायाविरुद्धचा अर्धा विजय आहे. आजही अनेक ब्रिटीश नागरिक आपल्या साम्राज्याच्या या काळोख्या इतिहासापासून पूर्णपणे अनभिज्ञ आहेत. मात्र, जेव्हा त्यांना सत्य परिस्थिती आणि कोहिनूरच्या सक्तीच्या हस्तांतराचा इतिहास कळतो, तेव्हा त्यांच्या भूमिकेत आणि दृष्टिकोनात सकारात्मक बदल दिसून येतो. हा वैचारिक बदलच भविष्यात सांस्कृतिक न्यायाच्या दिशेने पहिले पाऊल ठरू शकतो.
७. परतफेडीची मागणी आणि भू-राजकीय अडथळे
भारत सरकारने स्वातंत्र्यापासून आजवर अनेकदा ‘कोहिनूर’ परत मिळवण्यासाठी राजनैतिक पातळीवर प्रयत्न केले आहेत. मात्र, ब्रिटनने प्रत्येक वेळी आपली भूमिका अतिशय ताठर आणि नकारार्थी ठेवली आहे. ब्रिटनच्या या भूमिकेमागे प्रामुख्याने दोन तांत्रिक आणि राजकीय युक्तिवाद आहेत:
ब्रिटीश वारशाचा भाग: ब्रिटनच्या मते, हा हिरा आता त्यांच्या दीडशे वर्षांच्या परंपरेचा आणि राजघराण्याच्या वारशाचा अविभाज्य अंग बनला आहे. त्यामुळे तो त्यांच्या सांस्कृतिक अस्मितेपासून वेगळा करता येणार नाही.
मागण्यांची साखळी सुरू होण्याची भीती: ब्रिटनला सर्वात मोठी भीती ही आहे की, जर त्यांनी कोहिनूर परत केला, तर ब्रिटीश म्युझियममधील अर्ध्याहून अधिक वस्तू त्यांच्या मूळ देशांना परत द्याव्या लागतील. यामध्ये ग्रीसचे ‘एल्गिन मार्बल्स’ असोत किंवा इजिप्तचे प्राचीन अवशेष; या मागण्यांची एक कधीही न संपणारी साखळी (Pandora’s Box) सुरू होईल, अशी त्यांना धास्ती वाटते.
वास्तविक पाहता, हा संघर्ष केवळ एका मौल्यवान हिऱ्यापुरता मर्यादित नाही; तो वसाहतवादाच्या काळात झालेल्या पद्धतशीर लुटीच्या मान्यतेचा प्रश्न आहे. जर ब्रिटनने कोहिनूर भारताला परत केला, तर तो त्यांच्या साम्राज्यवादी इतिहासातील एका मोठ्या ‘ऐतिहासिक चुकीची’ कबुली ठरेल. कोणत्याही जागतिक महासत्तेसाठी आपला भूतकाळ इतक्या उघडपणे दोषपूर्ण मानणे हे राजकीय आणि नैतिकदृष्ट्या अत्यंत आव्हानात्मक असते. त्यामुळेच कोहिनूरचा हा पेच केवळ एका दागिन्याचा नसून तो साम्राज्यवाद, सत्ता आणि ऐतिहासिक जबाबदारी यांच्यातील संघर्षाचे प्रतीक ठरला आहे.
