काश्मीरमध्ये कशी विलुप्त होतेय एक हिमनदी… माणसांबरोबर प्राणीही हवालदिल?

कोलाहोई हिमनदीचा ऱ्हास कसा?

पहलगामच्या वरील उतारावरून, कोलाहोई हिमनदी पश्चिम हिमालयात पसरलेल्या बर्फाच्या पातळ, गुंडाळलेल्या पट्ट्यासारखी दिसते. एकेकाळी नद्या, शेते आणि जंगलांना पाणी देणारी एक विशाल शुभ्रनदी आता हळूहळू नष्ट होत आहे. उघडे पडलेले खडक, भेगांमध्ये साचलेले बर्फ आणि सुकलेली अल्पाइन कुरणे या हिमनदीचा ऱ्हास दर्शवितात. वाढत्या तापमानामुळे ही हिमनदी दरवर्षी सुमारे एक मीटर वितळत आहे. हा वेग हिमालयाच्या इतर हिमनद्यांपेक्षा खूप जास्त आहे. हिवाळ्यात सरासरीपेक्षा कमी बर्फवृष्टी व अधिक तापमानाने हिमनदी वितरण्याचा वेग वाढवला आहे.

परिसंस्थेवर काय परिणाम?

कोलाहोई हिमनदीच्या वितळलेल्या पाण्याने पूर्वी या परिसरातील शेती फुलवली गेली. या परिसरातील भातशेती, सफरचंदाच्या बागा, केशराची शेते आणि चराईची कुरणे हिमनदीच्या वितळलेल्या पाण्यामुळे शतकानुशतके टिकून आहेत. मात्र जसजसे त्याचे बर्फ कमी होत आहे, तसे त्यावर आधारलेल्या संपूर्ण जीवनावर परिणाम होत आहे. अल्पाइन फुले लवकर फुलतात आणि परागकणांना गोंधळात टाकत आहेत. चराईची कुरणे नष्ट होत असल्याने कस्तुरी मृग आणि आयबेक्स या प्राण्यांवर परिणाम होत आहे. या प्राण्यांवर परिणाम होत असल्याने शिकार करण्यासाठी हिमबिबट्यांना अन्न मिळत नसून ते गावांजवळ अधिकाधिक दिसत आहे. गवताळ प्रदेश नष्ट होत असल्याने पशुधन कमी होत असून मेंढपाळ हवालदिल झाले आहेत.

कोलाहोई हिमनदीचा ऱ्हास केव्हापासून?

ऐतिहासिक नोंदी दर्शवितात की १९ व्या शतकाच्या मध्यापासून कोलाहोई आकुंचन पावत चालली आहे. २०२० च्या उपग्रह मूल्यांकनात असे आढळून आले की जवळजवळ सहा दशकांमध्ये त्याने आपल्या क्षेत्राचा जवळजवळ एक चतुर्थांश भाग गमावला आहे, तर १९७८ पासून तिच्या उगमस्थानाचा भाग ९०० मीटर मागे सरकला आहे. १९८० ते २०१८ दरम्यान हिमनदीच्या लीडर पाणलोट क्षेत्रातील शेतीची जमीन जवळजवळ ४० टक्क्यांनी कमी झाली, जी हिमनदी मागे हटणे आणि पाण्याची उपलब्धता यांच्यातील थेट संबंध दर्शवते. ‘‘ही हिमनदी लीडर आणि सिंध नद्यांची जीवनरेखा आहे. त्याचे नुकसान काश्मीरच्या पाणी, शेती आणि परिसंस्थांचे भविष्य बदलू शकते,’’ असे संशोधक लबीब गुलजार यांनी सांगितले.

स्थानिक शेतकऱ्यांची व्यथा

हिमनदी वितळत असल्याने स्थानिक नागरिक, शेतकरी व्यथित झाले आहेत. गवताळ प्रदेश नष्ट होत असून स्थलांतरित होणारे प्रवाह पशुधनावर परिणाम करत आहेत. ‘‘बदलत्या लँडस्केपमुळे प्राणीदेखील गोंधळलेले दिसतात,’’ असे ५५ वर्षीय स्थानिक मेंढपाळ मोहम्मद सिराज खान यांनी सांगितले. ‘‘आम्ही अर्ध्याही पिकाला पाणी देऊ शकलो नाही. १९९० च्या दशकातील सर्वात वाईट काळातही हे घडले नाही,’’ असे अब्दुल गनी दार या शेतकऱ्याने सांगितले. ‘‘हिमनदी वितळणे आणि हिमरेषेच्या उंचीतील बदलांमुळे नदीचे प्रवाह बदलतात, ज्यामुळे सिंचन, फळबागा आणि कुरणांवर परिणाम होतो, ज्यामुळे हिमनदी थेट जैवविविधता आणि उपजीविकेशी जोडली जाते,’’ असे काश्मीरच्या शेर-ए-काश्मीर कृषी विज्ञान विज्ञापीठाचे संशोधक डॉ. तालिब बशीर भट यांनी सांगितले. बर्फ नष्ट होत असून उन्हाळा सुरू होण्यापूर्वीच ओढे, कालवे सुकत आहेत, अशी व्यथा स्थानिक शेतकऱ्यांनी मांडली.

काश्मीरमधील हिमनद्या धोकादायक स्थितीत?

केवळ कोलाहोई नव्हे तर काश्मीर खोऱ्यातील बहुतेक सर्वच हिमनद्यांवर तापमानवाढीचा परिणाम होत आहे. जम्मू- काश्मीर आणि लडाखमधील सर्व १८,००० हिमनद्या वितळत आहेत आणि त्यांच्या विलयाचा वेग वाढत आहे. “गेल्या ६० वर्षांत आपण २५-३० टक्के हिमनद्या गमावल्या आहेत आणि जर हीच प्रक्रिया सुरू राहिली तर या शतकाच्या अखेरीस ७० टक्क्यांपर्यंत हिमनद्या कमी होऊ शकतात,” असे काश्मीर विद्यापीठाचे साहाय्यक प्राध्यापक डॉ. इरफान रशीद म्हणतात. शतकाच्या अखेरीस तापमानात ४ ते ७ अंश सेल्सिअस वाढ होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे आणखी विसर्जन अपरिहार्य होईल, असेही त्यांनी सांगितले. वनस्पतींच्या रचनेत बदल होत असताना प्राण्यांचे अधिवास नष्ट होत आहेत. पश्चिम हिमालयातील फक्त ७ टक्के भागच आता कस्तुरी मृगांसाठी योग्य आहे आणि २०३० पर्यंत चराई आणि जंगलतोडीमुळे हे क्षेत्र आणखी आकुंचन पावू शकते.