मानवाने उत्क्रांतीच्या टप्प्यांत ‘फर’ कशी गमावली? केसांऐवजी घामाच्या ग्रंथी प्रगतीचे लक्षण?

मानवी शरीरावर पूर्वी दाट केस

सस्तन प्राण्यांच्या अंगावर दाट केस असणे ही निसर्गाने त्यांना दिलेली एक संरक्षक शक्ती आहे. केसांमुळे प्राण्यांमध्ये शरीराचे तापमान स्थिर करणारा विलगक किंवा इन्सुलेटिंग थर तयार होतो. बहुतेक सस्तन प्राणी या इन्सुलेशनवर अवलंबून असतात. या इन्सुलेशनमुळे श्वासोच्छवास, वर्तनात्मक थंडपणा किंवा स्थानिक घामाच्या ग्रंथींद्वारे प्राणी उष्णतेचे नियमन करतात. या प्रवृत्तीला प्रायमेट्स अपवाद नाहीत. चिंपान्झी, गोरिला आणि मकाक या वानरवर्गी प्राण्यांच्या शरीरावर माणसाच्या तुलनेत दाट केस असतात आणि त्यांच्यात कमीत कमी एक्रिन घामग्रंथी असतात. मात्र ‘जर्नल ऑफ ह्यूमन इव्होल्यूशन’च्या संशोधनानुसार प्रायमेट कुटुंबाचा भाग असूनही मानवी शरीरावर कमी केस असतात. अश्मयुगीन काळात जंगलात राहत असल्याने माणसाच्या शरीरावरही दाट केस होते. मात्र काळाच्या ओघात ते कमी झाले. माणसाच्या शरीरावर अगदी दोन ते चार दशलक्ष एक्रिन घामग्रंथी आहेत. या ग्रंथी त्वचेच्या पृष्ठभागावर थेट पाण्यासारखा घाम स्राव करतात, ज्यामुळे कार्यक्षम बाष्पीभवन थंड होण्यास मदत होते.

मानवाने केस का गमावले?

२०१५ मध्ये कॉम्प्रिहेन्सिव्ह फिजियोलॉजीच्या संशोधनानुसार, केसगळतीचे स्पष्टीकरण देणाऱ्या सर्वात मजबूत गृहीतकांपैकी एक उष्णतेच्या ताणावर केंद्रित आहे. अश्मयुगात मानव प्राण्यांप्रमाणे जंगलात, गुहेत वास्तव्य करत होता. मात्र सुमारे २० लाख वर्षांपूर्वी माणूस जंगलातून बाहेर पडून उघड्या मैदानी प्रदेशात स्थिरावू लागले. या भौगोलिक प्रदेशात उन्हापासून बचाव करण्यासाठी जंगले, घनदाट झाडीचा आसरा मिळायचा नाही. ही समस्या सोडवण्यासाठी उत्क्रांती होऊन त्याच्या शरीरावरील केस कमी झाले आणि शरीरातू घाम बाहेर पडण्यासाठी ग्रंथी विकसित झाल्या. घाम येणे हे बाष्पीभवनाच्या माध्यमातून उष्णतेचे शोषण असते. या कारणास्तव ते प्रभावी आहे, कारण ते द्रव पाण्याचे बाष्पात रूपांतर करून उष्णता कार्यक्षमतेने काढून टाकते. या बदल्यात, बाष्पीभवन झालेल्या घामाचा प्रत्येक ग्रॅम लक्षणीय प्रमाणात थर्मल ऊर्जा वाहून नेतो. फर हा इन्सुलेशनचा एक उत्कृष्ट स्रोत असला तरी, सतत उष्णता उत्पादनामुळे ते एक धोकादायक ओझेही ठरते. विशेषतः त्वचेच्या पृष्ठभागावर बाष्पीभवन कमी करून उष्णता नष्ट होण्याच्या प्रक्रियेत अतिकेसांमुळे लक्षणीय अडथळा येऊ शकतो. त्यामुळे केस नष्ट झाले.

घामाच्या ग्रंथी विकसित झाल्याचा फायदा?

इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ बायोमेटिओरॉलॉजीच्या संशोधनानुसार मानव घामाच्या बाबतीत उत्कृष्ट आहे. कारण आपण विकसित इक्रिन घामाच्या ग्रंथींना संपूर्ण शरीरात घनतेने वितरित केले आहे. विशेषतः ही एक अशी प्रणाली आहे जी दीर्घकाळ चालणे आणि धावणे यासारख्या सहनशक्तीच्या क्रियाकलापांमध्ये विशेषतः चांगले कार्य करते. शिकार करण्यासाठीही माणसाला याचा फायदा झाला. मानव एखाद्या प्राण्याचा लांब पल्ल्यापर्यंत पाठलाग करू शकतो. अतिशय तीव्र उन्हामुळे एका टप्प्यावर प्राणी थकतो. त्यामुळे माणूस त्या प्राण्याची शिकार सहजपणे करू शकतो. केस कमी असल्यामुळे आणि घाम येत असल्याने माणसाला उन्हाच्या तडाख्याचा थकवा कमी जाणवतो. त्याशिवाय घाम येत असल्याने शरीराचे तापमानही संतुलित राहण्यास मदत होते.

केस कमी असल्याचे मानवाला फायदे

केस गमावल्यामुळे त्याची किंमतही माणसाला मोजावी लागली. अती थंडी, अल्ट्राव्हायोलेट किरणोत्सर्ग, त्वचेला दुखापत या जोखमींना सामोरे जावे लागले. मात्र या जोखमींमुळे कदाचित आपल्या अनेक वर्तणुकीशी जुळवून घेण्याच्या उत्क्रांतीला चालना मिळाली, जसे की कपडे आणि वस्त्रे बनवणे, निवारा बांधणे आणि अग्नीचा वापर. केस गळण्यामुळे अगदी मानवामध्ये सांस्कृतिक उत्क्रांतीही झाली. जगण्याच्या धोरणांमध्ये वाढत्या प्रमाणात साधने, सहकार्य आणि तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहणे सुरू झाले. जीवशास्त्र आणि संस्कृतीमधील हे अभिप्राय चक्र मानवी उत्क्रांतीच्या परिभाषित वैशिष्ट्यांपैकी एक आहे.