Decoding the dam water storage vs city flood science and monsoon distribution patterns: मुंबई-पुण्यासह महाराष्ट्रातील अनेक शहरांमध्ये मुसळधार पावसामुळे रस्ते जलमय झाले असून पूरसदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे. मात्र, ६ जुलै २०२६ पर्यंत राज्यातील धरणांमधील पाणीसाठा ७ टक्क्यांवरून केवळ १७ टक्क्यांवर पोहोचला आहे. शहरात पूर आणि धरणात पाणीटंचाई अशा विरोधाभासामागे नेमके काय कारण आहे? यामागचे मुख्य कारण म्हणजे ‘कॅचमेंट एरिया’ (Catchment Area) अर्थात पाणलोट क्षेत्र होय.
धरणे भरत का नाहीत?
मुंबईत रस्ते जलमय झाले आहेत. पुण्यात वाहतूक ठप्प झाली आहे. कोल्हापूर, सांगली, सातारा, नाशिकमध्ये नद्या दुथडी भरून वाहत आहेत. अशा वेळी सर्वसामान्यांच्या मनात येणारा महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे “एवढा पाऊस पडतोय, मग धरणे अजूनही १०० टक्के का भरत नाहीत?” आज ६ जुलै २०२६ पर्यंत धरणातील पाणीसाठा ७ टक्क्यांवरून १७ टक्क्यांवर आला आहे. धरणपातळीत फक्त १० टक्क्यांचीच वाढ आहे.
गुंतागुंतीचे जलव्यवस्थापन
आपल्याला वाटते, जिथे पाऊस पडतो तिथेच धरण भरते. पण प्रत्यक्षात धरणे पावसामुळे नव्हे, तर त्यांच्या परिक्षेत्रात (Catchment Area) पडणाऱ्या पावसामुळे भरतात. त्यामुळे शहरात पूर असू शकतो आणि त्याच वेळी त्या शहराला पाणीपुरवठा करणारे धरण मात्र अर्धेच भरलेले असू शकते. या विरोधाभासामागे भूगोल, जलशास्त्र, हवामानशास्त्र आणि जलव्यवस्थापन यांचा गुंतागुंतीचा संबंध आहे.
धरण भरते कशामुळे?
धरणामध्ये पडणाऱ्या पावसामुळे धरण भरत नाही. धरणाच्या सभोवतालच्या परिक्षेत्रात पडणारा पाऊस लहान- मोठ्या ओढ्यांमधून, नद्यांमधून वाहत येऊन धरणात जमा होतो. आजूबाजूला उंचच उंच डोंगर असतात आणि दऱ्या- खोऱ्यांतून वाहत येणाऱ्या पाण्यामुळे धरणे भरतात. याला धरणाचा कॅचमेंट एरिया असे म्हटले जाते. उदाहरणार्थ, मुंबईला पाणीपुरवठा करणारी भातसा, मोडकसागर, तानसा आणि अप्पर वैतरणा ही धरणे मुंबईत नसून ती ठाणे, पालघर आणि नाशिक परिसरातील डोंगराळ भाग आणि त्या परिक्षेत्रातील खोऱ्यांवर अवलंबून आहेत. त्यामुळे मुंबईत मुसळधार पाऊस पडत असला, तरी त्या धरणांच्या कॅचमेंट एरियामध्ये पुरेसा पाऊस झालेला नसेल तर धरणे अपेक्षेप्रमाणे भरत नाहीत. याचप्रमाणे पुण्याला पाणीपुरवठा करणाऱ्या खडकवासला, पानशेत, वरसगाव आणि टेमघर धरणांचे भवितव्य पश्चिम घाटातील कॅचमेंट एरियामधील पावसावर ठरते; पुणे शहरातील पावसावर नाही.
कॅचमेंट एरिया म्हणजे काय?
प्रत्येक धरणामागे एक नैसर्गिक जलसंकलन क्षेत्र असते. या क्षेत्रातील प्रत्येक टेकडी, दरी, ओढा आणि नदी अखेरीस पाणी धरणाकडे आणते. याला Catchment Area किंवा पाणलोट किंवा Watershed म्हणतात. कॅचमेंट एरिया जितका मोठा आणि त्यात पडणारा पाऊस जितका सातत्यपूर्ण, तितक्या वेगाने धरण भरते. म्हणूनच एका जिल्ह्यात अतिवृष्टी आणि शेजारच्या जिल्ह्यात कमी पाऊस अशी परिस्थिती असेल, तर धरणांची स्थिती पूर्णपणे वेगळी असू शकते.
शहरात पूर म्हणजे धरण भरेलच असे नाही
पूर हा अनेकदा स्थानिक अतिवृष्टीचा परिणाम असतो. उदाहरणार्थ, एका दिवसात मुंबईत २५० मिमी पाऊस पडतो. पण त्याच दिवशी भातसा धरणाच्या कॅचमेंटमध्ये फक्त ४० ते ५० मिमी पाऊस पडलेला असू शकतो. परिणामी, शहरात पूर येतो. मात्र धरणातील जलसाठ्यात वाढ मर्यादितच होते. हा विरोधाभास अनेकदा महाराष्ट्रात दिसून येतो.
Cloudburst आणि Basin Rainfall यातील फरक
अनेकदा एखाद्या भागात ढगफुटी (Cloudburst) होते. काही तासांतच प्रचंड पाऊस पडतो. मात्र धरणासाठी अधिक महत्त्वाचा असतो तो Basin Rainfall, म्हणजे संपूर्ण नदीखोऱ्यात किंवा जलसंकलन क्षेत्रात पडणारा पाऊस. ढगफुटीचा पाऊस अनेकदा एका लहान क्षेत्रापुरताच मर्यादित असतो. त्याउलट, संपूर्ण नदीखोऱ्यात दोन-तीन दिवस मध्यम ते जोरदार पाऊस झाला, तरी धरण अधिक प्रभावीपणे भरते. म्हणूनच तीन तासांच्या ढगफुटीपेक्षा तीन दिवसांचा सातत्यपूर्ण पाऊस धरणांसाठी अधिक उपयुक्त ठरतो.
जमिनीची तहान भागल्याशिवाय पाणी धरणाकडे जात नाही
मान्सूनच्या सुरुवातीला पडणारा पहिला पाऊस लगेच धरणात पोहोचत नाही. कारण कोरडी जमीन प्रथम स्वतःमध्ये पाणी शोषून घेते. याला Soil Moisture Recharge म्हणतात. पहिल्या काही पावसात… मातीतील आर्द्रता वाढते, भूजल भरते, झाडे पाणी शोषतात आणि त्यानंतरच अतिरिक्त पाणी ओढे आणि नद्यांकडे वाहू लागते. म्हणून जूनमध्ये मोठा पाऊस पडूनही धरणातील वाढ अपेक्षेपेक्षा कमी असू शकते; जुलैमध्ये मात्र त्याच प्रमाणाचा पाऊस अधिक जलसाठा निर्माण करतो.
Runoff म्हणजे धरणाकडे धावणारे पाणी
पावसाचे सर्व पाणी धरणात पोहोचत नाही. त्यातील काही पाणी…
- जमिनीत मुरते,
- काहीचे बाष्पीभवन होते,
- काही वनस्पती वापरतात,
- तर उरलेले पाणी पृष्ठभागावरून वाहते… यालाच Runoff म्हणतात.
Runoff वर परिणाम करणारे घटक
- जमिनीचा उतार,
- मातीचा प्रकार,
- जंगलाचे प्रमाण,
- काँक्रीटीकरण,
- शेतीची स्थिती,
- पावसाचा वेग.
जंगले आणि मातीची भूमिका
पूर्वी असा समज होता की, जंगले म्हणजे पाणी रोखणारी व्यवस्था. पण विज्ञान सांगते की, प्रत्यक्षात जंगले पावसाचे नियमन करत असतात. जंगलांमुळे मातीची धूप कमी होते, जमिनीखालची जलपातळी वाढते, आणि जंगले नद्यांमध्ये वर्षभर पाण्याचा प्रवाह टिकवण्याचे काम करतात. डोंगराळ भागातील जंगलतोड वाढली, तर पाणी झपाट्याने खाली येते, पूर वाढतो; पण दीर्घकालीन जलसाठा कमी होऊ शकतो.
धरणातील बाष्पीभवन (Evaporation)
धरणात आलेले सर्व पाणी कायम राहतेच असे नाही. उन्हाळ्यात मोठ्या जलाशयांमधून मोठ्या प्रमाणावर पाण्याचे बाष्पीभवन होते. भारतातील उष्ण हवामानामुळे दरवर्षी जलाशयांतील काही टक्के पाणी केवळ बाष्पीभवनामुळे नष्ट होते. विशेषतः कमी खोलीची, मोठ्या पृष्ठभागाची धरणे यामध्ये हा परिणाम अधिक दिसतो.
धरणांमध्ये भरून राहिलेला गाळ (Siltation)
- धरणाची क्षमता कायमची स्थिर नसते
- दरवर्षी नद्यांमधून गाळ येत राहतो
- हा गाळ तळाशी साचतो
परिणामी, धरणाची प्रत्यक्ष साठवण क्षमता कमी होत जाते. म्हणजेच धरण पूर्ण भरलेले दिसत असले, तरी पूर्वीइतके पाणी त्यात प्रत्यक्षात साठत नाही. भारतातील अनेक जुन्या धरणांमध्ये ही गंभीर समस्या निर्माण झाली आहे.
धरणे जाणीवपूर्वक रिकामीही ठेवली जातात
सर्वसामान्यांना वाटते की धरण शक्य तितक्या लवकर भरले पाहिजे. पण जलव्वस्थापनाचा नियम वेगळा आहे. जर जुलैच्या सुरुवातीलाच धरण पूर्ण भरले, तर पुढील अतिवृष्टीत अतिरिक्त पाणी सोडावे लागते आणि खालील भागात पूर येऊ शकतो. म्हणून धरण व्यवस्थापनात हवामानाचा अंदाज, भविष्यातील पाऊस, नदीचा प्रवाह, सिंचन, पिण्याचे पाणी आणि वीजनिर्मिती या सर्वांचा विचार करून जलसाठा नियंत्रित ठेवला जातो. यालाच Dynamic Reservoir Operation म्हणतात.
हवामानबदलामुळे समीकरण बदलते आहे
हवामानबदलामुळे आता कमी पावसाचे दिवस आणि अतिवृष्टीच्या घटना वाढत आहेत. त्यामुळे अचानक पूर येतात, पण वर्षभरासाठी आवश्यक असा स्थिर जलसाठा निर्माण होणे कठीण ठरते आहे. तापमान वाढीमुळे पावसाचे स्वरूप अधिक टोकाचे होत असल्याचे अनेक संशोधनांमधून स्पष्ट झाले आहे.
पाऊस नेमका कुठे पडला… ते महत्त्वाचे
पूर आणि धरणातील पाणीसाठा यांचा थेट संबंध नसतो. शहरात मुसळधार पाऊस पडत असला, तरी धरणाच्या कॅचमेंट एरियामध्ये पुरेसा आणि सातत्यपूर्ण पाऊस होणे आवश्यक असते. त्यानंतरही मातीची आर्द्रता, Runoff, जंगलांचे प्रमाण, धरणातील गाळ, बाष्पीभवन आणि धरण व्यवस्थापन यांसारखे अनेक घटक धरणातील अंतिम जलसाठा ठरवतात. म्हणूनच शहरात पूर आल्याची बातमी पाहून आता धरणे नक्की भरली असतील. असा निष्कर्ष काढण्याआधी पाहायला हवे ते म्हणजे पाऊस नेमका कुठे पडला? शहरात, की धरणाच्या कॅचमेंट एरियामध्ये? कारण जलसुरक्षेचे खरे उत्तर त्यातच दडलेले आहे.
संदर्भसूची
- India Meteorological Department – Manual on Monsoon and Heavy Rainfall; Rainfall Statistics and Weather Warnings.
- Central Water Commission – Hydrological Studies, Reservoir Storage Bulletins and Flood Forecasting Reports.
- Central Water and Power Research Station – Reservoir Sedimentation and Hydraulic Studies.
- Ministry of Jal Shakti – National Water Policy, Integrated Water Resources Management Reports.
- Indian Institute of Tropical Meteorology – संशोधन: भारतीय मान्सून, अतिवृष्टी आणि हवामान बदल.
- Intergovernmental Panel on Climate Change – Climate Change 2021 & 2022 Reports.
- World Meteorological Organization – State of the Global Climate Reports.
- Applied Hydrology – जलसंकलन, रनऑफ आणि जलविज्ञानावरील मानक ग्रंथ.
- Hydrology and the Management of Watersheds.
- महाराष्ट्र शासन, जलसंपदा विभाग – महाराष्ट्रातील प्रमुख धरणांचे जलसाठा अहवाल व कॅचमेंट व्यवस्थापन विषयक प्रकाशने.
