Manisha Koirala Weight Loss: दररोज व्यायाम, कॅलरी मोजूनही वजन कमी होईना; ५५ वर्षीय मनीषा कोईरालाच्या डॉक्टरांनी काय सांगितले?

डॉक्टर आणि आरोग्यतज्ज्ञांशी चर्चा केल्यानंतर वयानुसार शरीर बदलते आणि काही वर्षांपूर्वी परिणामकारक ठरलेली पद्धत आजही तशीच काम करेल असे नाही, याची जाणीव मनीषाला झाली. २०१२ साली चौथ्या टप्प्यातील अंडाशयाच्या कर्करोगाचे निदान झालेल्या मनीषावर शस्त्रक्रिया आणि केमोथेरपीसह उपचार करण्यात आले होते. त्या आजारातून बाहेर पडल्यानंतर आरोग्याकडे अधिक जागरूकपणे पाहणाऱ्या मनीषाने आता वजन कमी करण्याऐवजी स्नायूंची ताकद, झोप, संतुलित आहार, मानसिक आरोग्य आणि शरीराला आवश्यक विश्रांती यांना महत्त्व देण्यास सुरुवात केली आहे. व्यायाम आणि नियंत्रित आहारानंतरही वाढत्या वयात वजन कमी होणे कठीण का होऊ शकते? वजनकाट्यावरील आकडा न बदलणे म्हणजे प्रयत्न निष्फळ ठरले, असा त्याचा अर्थ होतो का? मनीषाच्या अनुभवातून नेमके काय समजते? याचाच हा आढावा.

“या पोस्ट जिमबद्दल नाहीत”

मनीषा कोईराला सोशल मीडियावर आपल्या प्रवासाची छायाचित्रे, व्यायामाचे व्हिडीओ आणि आरोग्यविषयक अनुभव शेअर करत असते. मात्र या पोस्ट केवळ जिम किंवा वजन कमी करण्याबद्दल नसल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. “या पोस्ट खरंतर जिमबद्दल नाहीत. त्या माझे आयुष्य परत मिळवण्याबद्दल आहेत,” असे मनीषाने म्हटले आहे. आयुष्यातील काम, जबाबदाऱ्या आणि वैयक्तिक संघर्षांमध्ये गुंतून गेल्यानंतर आरोग्याकडे हळूहळू दुर्लक्ष झाल्याचे त्यांनी सांगितले. हा बदल एका रात्रीत झालेला नव्हता. अपुरी झोप, वाढता ताण, विस्कळीत झालेला दिनक्रम आणि आरोग्याकडे झालेले दुर्लक्ष अशा छोट्या गोष्टी जमा होत गेल्या. त्यानंतर आपले शरीर पूर्वीसारखे राहिलेले नाही, याची जाणीव झाल्याचे मनीषाने नमूद केले.

आरोग्यालाच मानले पुढचा ‘प्रोजेक्ट’

पुढील चित्रपट किंवा व्यावसायिक प्रकल्प सुरू करण्यापूर्वी स्वतःच्या आरोग्यावर लक्ष केंद्रित करण्याचा निर्णय मनीषाने घेतला. आपले आरोग्य हाच पुढील महत्त्वाचा प्रकल्प असल्याचे मानून त्यांनी नियमित व्यायाम, नियंत्रित आहार आणि प्रथिनांचे पुरेसे सेवन सुरू केले. सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनंतर शरीरात अपेक्षित बदल दिसतील, असा त्यांचा विश्वास होता. मात्र वजनकाट्यावरील आकडा बदलत नव्हता. आपण वापरत असलेला वजनकाटा खराब असावा, असे वाटल्याने त्यांनी नवा वजनकाटा घेतला. नव्या वजनकाट्यावरही तोच आकडा दिसल्यामुळे त्यांच्या निराशेत भर पडली. “मी निराश होऊन रडले होते. माझे शरीर माझ्या प्रयत्नांना प्रतिसाद का देत नाही, हे मला समजत नव्हते,” असे त्यांनी पोस्टमध्ये म्हटले आहे. अनेक महिने व्यायाम आणि आहाराचे नियम पाळल्यानंतरही बाह्य परिणाम दिसत नसल्यामुळे आपले प्रयत्न वाया जात आहेत, अशी भावना निर्माण झाल्याचे त्यांच्या अनुभवातून दिसते.

डॉक्टरांनी काय सांगितले?

यानंतर मनीषाने डॉक्टर आणि आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घेतला. वयानुसार शरीरात बदल होतात आणि काही वर्षांपूर्वी असलेले शरीर आजच्या शरीरासारखे नसते, हे तज्ज्ञांनी त्यांना समजावून सांगितले. “काही वर्षांपूर्वी माझे जे शरीर होते, ते आजचे शरीर नाही. त्याला शिक्षेची गरज नाही; त्याला समजून घेण्याची गरज आहे. केवळ अधिक मेहनत करण्याऐवजी मला माझा दृष्टिकोन बदलावा लागला,” असे मनीषाने म्हटले आहे. ही जाणीव त्यांच्या आरोग्यप्रवासातील निर्णायक टप्पा ठरली. वजन कमी होत नसल्यामुळे शरीरावर आणखी कठोर बंधने लादण्याऐवजी शरीराच्या बदललेल्या गरजा समजून घेण्यास त्यांनी सुरुवात केली.

वयानुसार वजन कमी होणे कठीण का होतं?

वय वाढल्यानंतर प्रत्येक व्यक्तीचे वजन वाढते किंवा सर्वांचाच चयापचयाचा वेग कमी होतो, असे नाही. आनुवंशिकता, आहार, शारीरिक हालचाल, स्नायूंचे प्रमाण, झोप, ताण, औषधे, हार्मोन्स आणि विविध वैद्यकीय स्थितींचा परिणाम वजनावर होऊ शकतो. वाढत्या वयानुसार स्नायूंचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता असते. स्नायू टिकवण्यासाठी आणि वाढवण्यासाठी नियमित ‘स्ट्रेंथ ट्रेनिंग’, पुरेशी प्रथिने आणि विश्रांती आवश्यक असते. स्नायूंच्या प्रमाणात बदल झाल्यास शरीर विश्रांतीच्या अवस्थेत किती ऊर्जा वापरते, यावरही परिणाम होऊ शकतो.

रजोनिवृत्तीच्या काळात होणारे हार्मोनल बदलही महत्त्वाचे

महिलांमध्ये रजोनिवृत्तीच्या आसपास होणारे हार्मोनल बदल शरीरातील चरबीचे वितरण, झोप, ऊर्जा आणि स्नायूंवर परिणाम करू शकतात. अपुरी झोप आणि दीर्घकालीन ताण यांचाही भूक, शारीरिक हालचाल आणि आहाराच्या निवडींवर प्रभाव पडू शकतो. त्यामुळे पूर्वी परिणामकारक ठरलेली आहार किंवा व्यायामपद्धती नंतर त्याच प्रकारे काम करेलच असे नाही. मात्र मनीषाच्या बाबतीत वजन न घटण्यामागे नेमके कोणते वैद्यकीय कारण होते, याची माहिती त्यांनी सार्वजनिक केलेली नाही. त्यामुळे त्यांच्या अनुभवावरून सर्वांसाठी एकच कारण किंवा उपाय निश्चित करता येत नाही.

वजनकाटा संपूर्ण आरोग्य सांगतो का?

वजनकाट्यावरील आकडा हा आरोग्याचे मूल्यांकन करणारा एकमेव निकष नाही. व्यायामामुळे शरीरातील चरबी कमी होत असताना स्नायूंचे प्रमाण वाढल्यास वजनात फारसा फरक दिसणार नाही. अशा वेळी शरीराची रचना, कंबरघेर, ताकद, सहनशक्ती आणि दैनंदिन कामे करण्याची क्षमता बदललेली असू शकते. शरीरातील पाणी, मीठाचे सेवन, हार्मोनल बदल, झोप आणि पचन यांमुळेही वजनात तात्पुरता चढ-उतार होऊ शकतो. त्यामुळे रोजच्या आकड्यावरून निष्कर्ष काढण्याऐवजी दीर्घकालीन बदल, शरीराची कार्यक्षमता आणि डॉक्टरांनी सुचवलेल्या आरोग्यनिकषांकडे पाहणे अधिक उपयुक्त ठरू शकते. मनीषानेही केवळ वजन कमी करण्याचे उद्दिष्ट बाजूला ठेवून शरीर अधिक मजबूत करणे, ऊर्जा वाढवणे आणि मानसिकदृष्ट्या चांगले वाटणे यांना महत्त्व दिले.

चार महिन्यांनंतर काय बदलले?

आहार, व्यायाम आणि आरोग्याकडे पाहण्याची पद्धत बदलल्यानंतर चार महिन्यांनी सकारात्मक परिणाम दिसू लागल्याचे मनीषाने सांगितले. आपल्या अंतिम उद्दिष्टापासून अजून काही अंतरावर असलो, तरी आता अधिक मजबूत, निरोगी आणि आशावादी वाटत असल्याचे त्यांनी नमूद केले. हा बदल केवळ वजनकाट्यावरील आकड्यापुरता मर्यादित नव्हता. शरीराकडे शत्रू किंवा सतत दुरुस्त करावयाची गोष्ट म्हणून पाहण्याऐवजी त्याच्याशी पुन्हा संवाद साधण्याचा हा प्रवास होता. कठोर व्यायामाबरोबरच पुरेशी झोप, संतुलित आहार, ताणाचे व्यवस्थापन आणि विश्रांती या सर्वांचा आरोग्याशी संबंध असल्याची जाणीव त्यांना झाली.

कर्करोगानंतर व्यायाम करताना काय लक्षात घ्यावे?

मनीषा कोईरालाला २०१२ साली चौथ्या टप्प्यातील अंडाशयाच्या कर्करोगाचे निदान झाले होते. अमेरिकेतील मेमोरियल स्लोन केटरिंग कॅन्सर सेंटरमध्ये २०१२ आणि २०१३ दरम्यान त्यांच्यावर उपचार करण्यात आले. त्यानंतर आज त्या सक्रिय आयुष्य जगत असून कर्करोगाबाबत जनजागृतीही करत आहेत. कर्करोगावरील उपचार पूर्ण झाल्यानंतर व्यायाम आणि संतुलित आहार आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.

तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक

प्रत्येक रुग्णाचा आजार, उपचार, औषधे आणि शारीरिक क्षमता वेगळी असते. शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी, हाडांचे आरोग्य, थकवा किंवा अन्य वैद्यकीय स्थिती लक्षात घेऊन व्यायामाचा प्रकार आणि तीव्रता ठरवावी लागते. त्यामुळे कर्करोगातून बरे झालेल्या व्यक्तींनी वजन कमी करण्यापूर्वी किंवा व्यायामाला सुरुवात करण्यापूर्वी संबंधित ऑन्कोलॉजिस्ट, डॉक्टर, फिजिओथेरपिस्ट किंवा नोंदणीकृत आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. मनीषाचा अनुभव प्रेरक असला, तरी तो प्रत्येकासाठी वापरता येणारा वैद्यकीय आराखडा नाही.

“शरीराला परिपूर्णतेची नव्हे, संयमाची गरज”

मनीषाने आपल्या अनुभवातून त्वरित परिणाम न दिसणाऱ्या लोकांनाही संदेश दिला आहे. व्यायाम आणि आहारातील बदलांनंतरही अपेक्षित परिणाम दिसत नसतील, तर लगेच निराश होऊ नका. कधीकधी शरीराला अधिक कठोर नियमांची किंवा परिपूर्णतेची नव्हे, तर संयम आणि योग्य मार्गदर्शनाची गरज असते, असे त्यांनी म्हटले आहे. त्यांचा अनुभव वजन कमी करण्याचा सार्वत्रिक फॉर्म्युला देत नाही. त्याऐवजी तो आरोग्याचे मोजमाप केवळ वजनकाट्यावरील आकड्याने करणे अपुरे ठरू शकते, हे अधोरेखित करतो.

शरीराशी मैत्री महत्त्वाची

वजन बदलत नसले तरी स्नायूंची ताकद, ऊर्जा, झोप, सहनशक्ती आणि शरीराची एकूण कार्यक्षमता सुधारू शकते. कर्करोगासारख्या गंभीर आजारातून बाहेर पडल्यानंतर मनीषाचा प्रवास ‘परिपूर्ण शरीर’ मिळवण्याचा नाही. बदललेल्या शरीराला समजून घेणे, त्याच्या मर्यादा स्वीकारणे आणि त्याच्याशी पुन्हा मैत्री करणे हा त्यांच्या आरोग्यप्रवासाचा केंद्रबिंदू आहे.