PM Modi Meets Jonathan| पलंगाएवढे कवच, १००० किलो वजन; भारताच्या भूमीवर फिरणाऱ्या ‘या’ महाकाय कासवाचा शोध कसा लागला? कशामुळे झाले नामशेष?

पृथ्वीच्या इतिहासातील सर्वात मोठे कासव

पृथ्वीच्या इतिहासात असे अनेक महाकाय प्राणी होऊन गेले आहेत, ज्यांच्याबद्दल आजच्या सामान्य माणसाला फारशी माहिती नाही. नामशेष प्राण्यांचा विषय निघाला की, आपल्या डोळ्यांसमोर लगेच डायनासोर उभे राहतात. पण डायनासोरांशिवायही पृथ्वीवर अनेक अद्भुत आणि अवाढव्य जीव राहत होते. त्यांच्यापैकीच एक होता ‘मेगालोचेलिस ॲटलस’, पृथ्वीच्या इतिहासातील सर्वात मोठे जमिनीवर राहणारे कासव.

पलंगाइतके मोठे कासव

आज आपण पाहतो ती कासवं साधारण लहान किंवा मध्यम आकाराची असतात. काही समुद्री कासवं आणि गॅलापागोस बेटांवरील कासवं आकाराने मोठी असली, तरी ‘मेगालोचेलिस ॲटलस’च्या तुलनेत ती अत्यंत लहान वाटतात. या प्रागैतिहासिक कासवाचे कवच एखाद्या पलंगाइतके मोठे होते, त्याचे पाय हत्तीच्या पायांसारखे जाड आणि सरळ होते आणि त्याचे वजन एका लहान कारइतके होते. हा एखाद्या काल्पनिक चित्रपटातील राक्षसी प्राणी नव्हता, तर लाखो वर्षांपूर्वी भारताच्या भूमीवर संथपणे फिरणारा एक वास्तविक जीव होता.

शिवालिक पर्वतरांग: प्रागैतिहासिक जीवसृष्टीचा खजिनाच

‘मेगालोचेलिस ॲटलस’चे जीवाश्म हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या शिवालिक टेकड्यांमध्ये सापडले. या टेकड्या भारत, पाकिस्तान आणि नेपाळपर्यंत पसरलेल्या आहेत. भूगर्भशास्त्रज्ञांसाठी शिवालिक पर्वतरांग म्हणजे प्रागैतिहासिक जीवसृष्टीचा खजिनाच आहे. येथे हत्ती, गेंडे, प्राचीन जिराफ, घोड्यांचे पूर्वज आणि सुळेधारी वाघ यांच्यासह अनेक प्राण्यांचे जीवाश्म सापडले आहेत. त्यांच्यामध्ये सर्वाधिक आश्चर्यचकित करणारा जीव म्हणजे हे महाकाय कासव.

ग्रीक पुराणकथेतील ॲटलस

१८३० च्या दशकात ब्रिटिश शास्त्रज्ञ ह्यु फॅल्कनर आणि प्रोबी कॉटले शिवालिक प्रदेशात जीवाश्मांचा अभ्यास करत होते. त्यांच्या संशोधनादरम्यान त्यांना काही प्रचंड आकाराची हाडे सापडली. सुरुवातीला त्यांना वाटले की, ती एखाद्या लहान हत्तीची किंवा गेंड्याची असावीत. पण बारकाईने निरीक्षण केल्यावर त्यांना लक्षात आले की, ही हाडे प्रत्यक्षात एका अवाढव्य कासवाच्या कवचाची आणि पायांची आहेत. या प्राण्याच्या आकाराने थक्क होऊन त्यांनी त्याचे नाव ग्रीक पुराणातील ‘ॲटलस’ या देवतेवरून ठेवले. ग्रीक कथांनुसार ॲटलस आपल्या खांद्यावर आकाश पेलून धरत असे. त्याचप्रमाणे या कासवाचे विशाल कवच पाहून शास्त्रज्ञांना ते नाव योग्य वाटले.

हत्तीच्या पायांसारखे पाय…

‘मेगालोचेलिस ॲटलस’ किती मोठे होते, हे समजून घेण्यासाठी आजच्या गॅलापागोस किंवा अल्डाब्रा कासवांशी तुलना करावी लागेल. या प्रागैतिहासिक कासवाच्या पाठीवरील कवच तब्बल २ ते २.५ मीटर म्हणजे साधारण ६.५ ते ८ फूट लांब होते. जर एखादा प्रौढ मनुष्य त्याच्या शेजारी उभा राहिला असता, तर त्या कासवाच्या कवचाची उंची त्याच्या छातीपर्यंत किंवा खांद्यापर्यंत पोहोचली असती. तज्ज्ञांच्या मते, या कासवाचे वजन सुमारे ५०० ते १००० किलोपर्यंत असावे. इतके वजनदार कवच पेलण्यासाठी त्याचे पाय अत्यंत मजबूत आणि जाड तयार झाले होते. उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेत त्याचे पाय जवळजवळ हत्तीच्या पायांसारखे झाले होते. त्यामुळे त्याचे संपूर्ण शरीर अत्यंत स्थिर दिसत असे.

शाकाहारी कासव

‘मेगालोचेलिस ॲटलस’ हा प्राणी मायोसीन, प्लायोसीन आणि प्लिस्टोसीन या कालखंडात पृथ्वीवर अस्तित्वात होता. त्या काळातील शिवालिक प्रदेश आजच्यासारखा कोरडा किंवा डोंगराळ नव्हता. उलट, तो हिरवागार, उष्ण आणि सुपीक प्रदेश होता. मोठ्या नद्या, दलदली, विस्तीर्ण गवताळ मैदाने आणि घनदाट जंगले यामुळे हा प्रदेश प्राण्यांसाठी अत्यंत अनुकूल होता. या जंगलांमध्ये प्राचीन हत्ती, जिराफ, घोड्यांचे पूर्वज, गेंडे आणि सुळेधारी वाघ वावरत होते. त्यांच्याबरोबर हे महाकाय कासवही संथपणे फिरत असे. आजच्या कासवांप्रमाणेच ते पूर्णपणे शाकाहारी होते. ते गवत, झाडांची पाने, पडलेली फळे आणि मऊ वनस्पती खात असे. त्याच्या प्रचंड आकारामुळे या कासवाला फारसे नैसर्गिक शत्रू नव्हते. पूर्ण वाढ झालेल्या मेगालोचेलिसवर हल्ला करणे त्या काळातील कोणत्याही शिकाऱ्यासाठी जवळजवळ अशक्य होते. त्याचे जाड कवच एखाद्या अभेद्य ढालीसारखे त्याचे रक्षण करत असे. संकट आल्यास ते आपले डोके आणि पाय कवचाच्या आत ओढून घेत असे.

इतका मोठा आणि सुरक्षित प्राणी पृथ्वीवरून कायमचा का नाहीसा झाला?

यामागे मुख्यतः दोन कारणे मानली जातात हवामानातील बदल आणि आदिमानवांची शिकार. प्लिस्टोसीन कालखंडाच्या शेवटी पृथ्वीवर हिमयुगाची सुरुवात झाली. हवामानात मोठे बदल घडू लागले. शिवालिक प्रदेशातील हिरवीगार जंगले आणि उष्ण मैदान हळूहळू कोरडी पडू लागली. उष्णकटिबंधीय वनस्पतींचे प्रमाण कमी झाले. कासवांसारखे शीतरक्तीय प्राणी शरीराचे तापमान नियंत्रित करण्यासाठी बाहेरील उष्णतेवर अवलंबून असतात. थंडी वाढल्यामुळे त्यांच्या अस्तित्वावर मोठा परिणाम झाला. याच काळात त्या भागात आदिमानवांचे आगमन झाले. होमो इरेक्टससारखे प्राचीन मानव शिकारी जीवन जगत होते. त्यांच्या दृष्टीने मेगालोचेलिस हे अत्यंत सोपे शिकार होते. कारण कासवं अत्यंत संथ चालतात. संकट आल्यावर ती पळून जाण्याऐवजी स्वतःला कवचात लपवतात. प्राचीन हिंस्र प्राण्यांपासून बचावासाठी ही युक्ती उपयोगी होती, पण बुद्धिमान मानवांसमोर ती अपुरी पडली. या महाकाय कासवामध्ये भरपूर मांस उपलब्ध होत असे. त्यामुळे आदिमानवांनी त्यांची मोठ्या प्रमाणावर शिकार केली. हवामानातील बदलांमुळे आधीच कमी होत चाललेल्या त्यांच्या संख्येवर या अति-शिकारीचा मोठा परिणाम झाला आणि अखेरीस ही प्रजाती कायमची नामशेष झाली.

पृथ्वीच्या अद्भुत आणि विस्मयकारक इतिहासाची साक्ष

आज ‘मेगालोचेलिस ॲटलस’चे जीवाश्म जगातील अनेक मोठ्या संग्रहालयांमध्ये जतन करून ठेवले आहेत. कोलकाता येथील इंडियन म्युझियम तसेच लंडनमधील ‘नॅचरल हिस्टरी म्युझियम’मध्ये त्याचे अवाढव्य कवच आणि हाडे पाहून लोक आजही थक्क होतात. या जीवाश्मांमुळे आपल्याला पृथ्वीवरील त्या प्राचीन काळाची झलक पाहायला मिळते. शिवालिकचे हे महाकाय कासव आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेशही देते. पृथ्वीवरील कोणताही प्राणी कितीही शक्तिशाली किंवा सुरक्षित असला, तरी बदलत्या हवामानासमोर आणि मानवाच्या हस्तक्षेपासमोर तो असुरक्षित ठरू शकतो. ‘मेगालोचेलिस ॲटलस’ हा एखादा हिंस्र राक्षस नव्हता. तो एक शांत, संथ आणि निसर्गाशी समरस होऊन जगणारा प्राणी होता. लाखो वर्षांपूर्वी भारताच्या हिरव्यागार मैदानांवर तो आपल्या जड कवचासह हळूहळू फिरत असे. आज तो फक्त जीवाश्मांमध्ये उरला असला, तरी त्याची कथा पृथ्वीच्या अद्भुत आणि विस्मयकारक इतिहासाची साक्ष देत राहते.