Suhas Palshikar on Mohan Bhagwat Speech : मोहन भागवत यांच्या भाषणाचा सोईस्कर अर्थ काढला जात आहे. त्यांचे खरे तर आभार मानायला हवेत. त्यामुळे भागवत हे नवे जवाहरलाल नेहरू होण्याच्या मार्गावर असल्याचे दिसून येते, असा उपरोधिक टोला सुहास पळशीकर यांनी लगावला आहे. मोहन भागवत यांनी न्यूयॉर्कमधील आपल्या भाषणात भारतातील विविधतेचे गुणगान गायले. त्यामुळे संघाच्या सरसंघचालकांनी हिंदुत्वाच्या भूमिकेत महत्त्वाचा बदल केल्याचे चित्र रंगवले जात आहे. मात्र, पुराव्यांवरून भागवतांच्या वक्तव्याचा अर्थ आपण लावू शकतो, असे पळशीकर सांगतात.
इंडियन एक्स्प्रेसमध्ये लिहिलेल्या लेखात सुहास पळशीकर म्हणतात, विविधता ही केवळ सजावट आहे; ती एकजुटीचे सौंदर्य वाढवणारी गोष्ट आहे. ही भूमिका भागवतांच्या भूमिकेच्या अगदी उलट आहे. या भूमिकेनुसार विविधता ही केवळ भारतीयत्वाचा अविभाज्य भाग नाही, तर ती आपल्या एकजुटीला खऱ्या अर्थाने बळकटी देणारी आहे. त्यामुळे उत्तर अमेरिकेत भागवत यांनी मांडलेली भूमिका हा हिंदुत्वाच्या विचारातील खरा बदल नसून, हिंदुत्वाची संकल्पना श्रोत्यांनी व्यापक अर्थाने स्वीकारावी यासाठी अवलंबलेली रणनीति असू शकते. भागवतांच्या भूमिकेचे विश्लेषण करताना काही जण अतिशय भोळेपणाने त्याकडे पाहत होते, अशी टीकाही त्यांनी केली आहे.
पळशीकर पुढे म्हणतात, भागवत यांनी यापूर्वीही भारतातील मुस्लिम हे ‘बाहेरचे’ नाहीत, अशी भूमिका मांडली आहे. तसेच सर्व धर्मांच्या लोकांनी सलोख्याने राहावे, असेही त्यांनी म्हटले आहे. या भूमिकेसाठी भागवत यांचे आभार मानायचे का? त्यांच्या या वक्तव्यामुळे हिंदुत्वाकडे पाहण्याची पद्धत बदलत आहे, असे मानायचे का? त्यांच्या वक्तव्यांकडे समावेशकतेची नवी भूमिका म्हणून पाहण्याऐवजी त्यांचा व्यापक संदर्भ समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
भागवतांच्या भूमिकेकडे पाहताना तीन गोष्टींचा संदर्भ लक्षात घेणे गरजेचे आहे, असे पळशीकर नमूद करतात. पहिली गोष्ट म्हणजे मोहन भागवत हे केवळ एक व्यक्ती नाहीत; तर ते एका ‘स्वयंसेवी’ संघटनेचे प्रमुख आहेत आणि ही संघटना हिंदुत्वाच्या विचाराला मानणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांच्या मोठ्या नेटवर्कचे नेतृत्व करते. त्यामुळे भागवत यांच्या वक्तव्यांचा अर्थ केवळ त्यांच्या वैयक्तिक भूमिकेतून लावता येणार नाही, तर हिंदुत्वाच्या नावाने सुरू असलेल्या व्यापक राजकारणाच्या संदर्भातही तो समजून घ्यावा लागेल. भागवत यांनी ‘एखाद्या हिंदूला मुस्लिमविरहित भारत हवा असेल, तर तो हिंदू नाही’ असे म्हटले आहे. मात्र, दुसरीकडे हिंदुत्वाच्या विचाराला मानणाऱ्या अनेक शक्ती सातत्याने मुस्लिमांना लक्ष्य करताना दिसतात.
पळशीकरांनी पुढे मोहन भागवत यांची हिंदुत्वाची संकल्पना कशी बदलते, यावर भाष्य केले आहे. भागवत यांनी २०२२ मध्ये प्रत्येक मशिदीखाली शिवलिंग शोधण्याची गरज नाही, असे म्हटले होते. मात्र, त्यानंतर हिंदुत्वाच्या राजकारणाने त्याच्या नेमकी उलट भूमिका घेतल्याचे दिसते. आज मुस्लिम हे भारताचा भाग आहेत, असे भागवत म्हणत असतील, तर त्या वक्तव्याला फारसा अर्थ उरत नाही.
१९९० च्या दशकातही काही भोळ्या उदारमतवाद्यांनी मुस्लिमांनी बाबरी मशीद हिंदूंकडे सोपवावी आणि त्याच्या बदल्यात इतर धार्मिक स्थळांबाबत अशा प्रकारचे वाद निर्माण केले जाणार नाहीत, अशी हमी घ्यावी, असा युक्तिवाद केला होता. मात्र, हिंदुत्वाच्या इतिहासातून दोन गोष्टी स्पष्ट होतात. हिंदुत्व ज्या लोकांना आपला शत्रू मानते, त्यांना ते माफ करत नाही आणि दुसरं म्हणजे ते आपल्या श्रद्धांवर ठाम राहतात, असे पळशीकर यांनी म्हटले आहे.
पळशीकर दुसरा महत्वाचा मुद्दा मांडतात आणि तो म्हणजे हिंदुत्वाची सोईस्करपणे वेगवेगळ्या पद्धतीने मांडली जाणारी भूमिका. संघाशी संबंधित संघटनांचे नेते, तसेच अनेकदा आरएसएसचे पदाधिकारी आणि त्यांची प्रकाशनेही सरसंघचालकांच्या आशावादी वक्तव्यांशी विसंगत विचार मांडत असतात. सध्याच्या सरकारमधील अनेक नेत्यांकडून इतिहासाच्या पुस्तकांमधून मुघलांचा संदर्भ काढून टाकण्याची मागणी का केली जाते, हे यातून स्पष्ट होते, असे पळशीकर यांनी म्हटले आहे.
आरएसएसच्या विचारसरणीचे प्रशिक्षण घेतलेले काही लोक विशिष्ट समुदायांना ‘औरंगजेबाची औलाद’ म्हणतात, तर सशस्त्र दलातील एका अधिकाऱ्याला ‘दहशतवाद्यांची बहीण’ असे संबोधले जाते. हिंदू हा शब्द कधी धर्म किंवा श्रद्धा, तर कधी एक संस्कृती या अर्थाने वापरला जातो. लक्ष्मी आणि सरस्वती या सांस्कृतिक प्रतीक आहेत, असे म्हटले जाते; मात्र त्याच वेळी मुस्लिमांना ‘हिंदू’ सणांपासून दूर ठेवण्याचे प्रयत्न केले जातात, असेही पळशीकर नमूद करतात.
हिंदुत्वाच्या विचारांचा प्रचार आणि प्रत्यक्ष व्यवहार या दोन्ही पातळ्यांवर ही भूमिका सतत बदलत राहते. त्यामुळे हिंदुत्वावर टीका करणाऱ्यांशी संवाद साधण्यासाठी भागवत यांनी पुढे केलेला तथाकथित शांततेचा हातही निष्फळ ठरतो, असे पळशीकरांचे मत आहे. ते म्हणतात की, हिंदुत्वाच्या विचारांची ही बहुविध आणि परस्परविरोधी मांडणी भागवत यांच्या सध्याच्या सौम्य वक्तव्यांना मर्यादित करते.
तिसरा मुद्दा म्हणजे माजी सरसंघचालक एम. एस. गोळवलकर यांच्या काळापासून असलेली विचारांची सातत्यता. गोळवलकर यांच्या काळात भारतीय समाजाची रचना आणि संघटन याबाबत ज्या अनेक विचारांना महत्त्व दिले गेले, तेच विचार आज पुन्हा व्यवहारात येताना दिसतात, असे पळशीकर यांनी म्हटले आहे. या विचारांची मांडणी करण्याची पद्धत आणि त्यासाठी वापरली जाणारी भाषा बदलली आहे. तसेच, आरएसएसच्या नेतृत्वाने माध्यमांचा वापर आणि सत्तेचा संस्थात्मक पद्धतीने वापर करण्याच्या बाबतीत नक्कीच अधिक कौशल्य मिळवले आहे.
मात्र, हिंदुत्वाच्या अभ्यासकांनी यापेक्षा मूलभूत प्रश्न स्वत:ला विचारला पाहिजे की, हिंदुत्व ही विचारसरणी खरोखर बदलली आहे का? त्यात कोणताही मूलभूत आणि ठोस बदल झालेला नसेल, तर काही निवडक वक्तव्यांच्या आधारे हिंदुत्व किंवा आरएसएस बदलत असल्याचा निष्कर्ष काढणे ही चूक ठरेल, असे पळशीकरांनी स्पष्ट केले आहे.
आरएसएसच्या १०० वर्षांहून अधिक काळाच्या इतिहासात संघाच्या विचारांमध्ये अनेक बदल झाले आहेत. त्यातील पहिला मोठा बदल एम. एस. गोळवलकर यांच्या काळात झाला. त्यानंतर माधवराव सदाशिव देवरस सरसंघचालक झाले, तेव्हा संघाच्या विचारांना व्यापक सामाजिक आधार देण्याचा प्रयत्न झाला. देवरस यांनी आरएसएसवरील उच्चवर्णीय मर्यादा दूर करून मागासवर्गीय समाजापर्यंत हिंदुत्वाच्या विचारांचा विस्तार केला. नेहरूंच्या काळानंतर औपचारिक राजकारणात हस्तक्षेप करण्यासाठी वाव आहे, हेही देवरस यांनी ओळखले आणि हिंदुत्वाच्या विचारांशी जोडलेल्या कार्यकर्त्यांचा राजकीय क्षेत्रातील सहभाग वाढवला.
याच प्रक्रियेला पुढे नेत नरेंद्र मोदी आणि मोहन भागवत यांनी हिंदुत्वाच्या प्रवासातील तिसरा मोठा बदल घडवून आणला, असे पळशीकर यांनी म्हटले आहे. त्यात शासन आणि हिंदुत्वाच्या व्यापक सांस्कृतिक संघटनेमध्ये जवळचे संबंध निर्माण झाले. त्यामुळे हिंदुत्वाचा प्रभाव अधिक व्यापक करण्याबरोबरच, राज्याच्या यंत्रणेचा वापर करून, त्याच्या वैचारिक विरोधकांवर दबाव आणण्याच्या संधीही निर्माण झाल्या. त्यामुळे भागवत आज अधिक उदार आणि समावेशक वाटणारी भाषा वापरू शकतात. मात्र, हिंदुत्वाला अधिक स्वीकारार्ह बनवणे ही भागवतांची गरज नसून, हिंदुत्वाचे राजकीय आणि सामाजिक वर्चस्व कायम ठेवणे ही त्यांची गरज आहे, असे पळशीकरांचे म्हणणे आहे.
म्हणूनच भागवत यांच्या वक्तव्यांमध्ये सद्गुण शोधणाऱ्यांनी केवळ व्यक्ती म्हणून मोहन भागवत यांच्याकडे पाहू नये, असे पळशीकर म्हणाले. ते कितीही मृदुभाषी किंवा जुळवून घेणारे वाटत असले तरी आपण भागवत या व्यक्तीशी व्यवहार करीत नाही, तर आपण अधिक खोलवरच्या राजकारणाशी व्यवहार करीत आहोत; एकीकडे आपला प्रभाव आणि वर्चस्व अधिक मजबूत करण्याचा प्रयत्न करणारा हिंदुत्वाचा मानस आणि दुसरीकडे त्याला बळ देणारे शासन, यांचे एकत्रीकरण कसे होत आहे, हे पाहणे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे भागवत यांच्या काही निवडक वक्तव्यांवरून हिंदुत्व किंवा आरएसएस बदलत असल्याचा निष्कर्ष काढण्यापेक्षा त्यांच्या वक्तव्यांचा आणि हिंदुत्वाच्या राजकारणाचा व्यापक संदर्भ तपासणे गरजेचे आहे, असा निष्कर्ष पळशीकर यांनी मांडला आहे.
