Mumbai-Pune Expressway Propylene Gas Leak : मुंबई आणि पुणे या दोन महानगरांना जोडणारा देशातल्या पहिल्या सहा पदरी द्रुतगती मार्गावर प्रोपोलीन गॅस हा अत्यंत ज्वलनशील रसायन घेऊन जाणारा टँकर ३ फेब्रुवारी रोजी मंगळवारी सायंकाळी उलटल्याने हा मार्ग ३२ तास ठप्प होता. रात्रीचे अंधारलेले रस्ते, तासन् तास न हलणारी वाहने, रडणारी मुले, असहाय्य महिला आणि पाण्याच्या एका बाटलीसाठी होणारी फरपट अशा परिस्थितीत हजारो प्रवाशांचे आयुष्य अक्षरशः थांबले होते. इतक्या महत्त्वाच्या महामार्गावर आपत्कालीन व्यवस्थापन इतके तोकडे का ठरले, हा प्रश्न आता विचारला जात आहे. या घटनेमुळे सार्वजनिक रस्त्यांवर धोकादायक रासायनिक गळती कशी हाताळली जाते यावर चर्चा सुरू झाली आहे.
प्रोपोलीन गॅस कशासाठी वापरला जातो?
प्रोपोलीन गॅस हे अत्यंत ज्वलनशील रसायन असून प्रामुख्याने औद्योगिक कारणांसाठी हा गॅस वापरला जातो. गॅस गळती झाल्यास त्याचा स्फोट होईल, इतका हा ज्वलनशील असतो. त्यामुळे या गॅसची वाहतूक आणि साठवण ही अत्यंत कडक सुरक्षेच्या नियमाअंतर्गत केली जाते. प्रोपोलीन गॅस हा प्लास्टीक उद्योग, पेट्रोलियम उद्योग, काही प्रमाणात औषध आणि सौंदर्य प्रसाधन उद्योगात वापरला जातो. रसायन उद्योगात प्रोपोलिन वापरून प्रोपोलीन ऑक्साईड तयार केले जाते. ज्याचा वापर फोम, गाड्या आणि इन्सुलेशन कामांसाठी केला जातो. आईसोप्रोपाईल अल्कोहोल हे रसायन तयार केले जाते जे सॅनिटायझर, औषधे आणि इलेक्ट्रॉनिक्स उपकरणाच्या सफाईसाठी वापरले जाते.
प्रोपीलीन गॅस गळतीमुळे कोणते धोके उद्भवतात?
पेट्रोलियमपासून बनवलेला प्रोपीलीन वायू अत्यंत ज्वलनशील असतो. थोड्याशाही घर्षणाने किंवा ठिणगीमुळे या गॅसमधून आग निर्माण होण्याची शक्यता असते. ज्यामुळे मोठा स्फोट निर्माण होतो. प्रोपीलीन गॅस श्वास घेण्यासाठी विषारी नसतो. परंतु, संबंधित गॅस गळती थांबवण्याकरता मदत करणाऱ्यांना पीपीई किटची आवश्यकता असते.
अशा परिस्थितीत पहिले पाऊल कोणते उचलले जाते?
जगभरातील मानक पद्धतीनुसार गळतीच्या सभोवतालचा परिसर निर्मनुष्य करावा लागतो. हा वायू थेट हवेत मिसळत असला तरीही सभोवतालचा परिसर रिकामा केला जातो. मुंबई-पुणे महामार्गावरील कमी स्फोटक मर्यादा (LEL) देखील ५०० मीटर अंतरावर धोकादायक क्षेत्रात होती.
महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळाच्या (एमएसआरडीसी) अधिकाऱ्यांशी इंडियन एक्स्प्रेसने संपर्क केला असता, ते म्हणाले, “संबंधित प्रकरणाची जबाबदारी रस्त्याच्या कंत्राटदाराकडे येते.” त्यामुळे या रस्त्याची जबाबदारी असलेल्या आयआरबी एमपी एक्सप्रेसवे प्रायव्हेट लिमिटेड कंपनीच्या प्रवक्त्याशी संपर्क साधला असता ते म्हणाले, “कंपनीकडे एक मजबूत आपत्कालीन प्रतिसाद प्रोटोकॉल (ERP) आणि एक सुप्रशिक्षित, कुशल टीम आधीच कार्यरत आहे, जी अशी परिस्थिती हाताळण्यासाठी आवश्यक यंत्रसामग्री आणि प्रणालींनी सुसज्ज आहे. खरं तर, IRB टीमने परिस्थितीचे विश्लेषण केल्यानंतर आणि समस्येचे गांभीर्य समजून घेतल्यानंतर, पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची सुरक्षा प्रतिक्रिया म्हणून पोलिस अधिकाऱ्यांच्या मदतीने अपघातस्थळापासून सुरक्षित अंतरावर वाहतूक थांबवण्याची तात्काळ कारवाई करण्यास सांगितले.” म्हणूनच दोन्ही मार्गावरील वाहतूक थांबवण्यात आली होती.
पुढचे पाऊल काय आहे?
गळतीची तीव्रता आणि हवेतील वायूची उपस्थिती निश्चित झाल्यानंतर, या प्रभावाच्या क्षेत्राला आवर घालण्यासाठी पाण्याचा फवारा मारला जातो. प्रोपीलीनच्या बाबतीत, पाण्याचा फवारणी गळती रोखण्यास मदत करू शकते. आयआरबीने गॅस कटर, कॉम्प्रेसर, पंप इत्यादी उपकरणांनी भरलेल्या हेवी-ड्युटी क्रेन, रुग्णवाहिका आणि क्विक रिस्पॉन्स व्हेईकल्स (क्यूआरव्ही) सारख्या आवश्यक यांत्रिक संसाधनांची व्यवस्था केली होती. तसंच, अग्निशमन दलही घटनास्थळी पोहोचले. तसंच, वरीलपैकी कोणतेही उपकरण सुरक्षितपणे वापरण्यासाठी, रासायनिक तज्ञ पथकाचीही गरज होती. ते रात्री ८.३० वाजता घटनास्थळी पोहोचले.
जागतिक प्रोटोकॉलनुसार पुढे काय व्हायला हवे?
एकदा प्राथमिक सुरक्षा उपाययोजना केल्या की, पुढचे पाऊल म्हणजे गळतीचे स्रोत शोधणे. गळतीचे ठिकाण निश्चित करून, टँकरमधून गॅस रिकामा करून किंवा शक्य असल्यास नियंत्रित पद्धतीने गॅस जाळून हे करता येते. टँकरला रस्त्यावरून हलवणे, सुरक्षित मार्ग सुनिश्चित करणे आणि वाहतूक पुन्हा सुरू करण्याची परवानगी देणे हे अंतिम टप्पे आहेत. मुंबई – पुणे एक्सप्रेसवेवरील घटनेत , मंगळवारी रात्री ११.३० वाजता घटनास्थळी पोहोचलेल्या तज्ज्ञांना आणि राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन दलाला (एनडीआरएफ) लवकरच लक्षात आले की सर्व व्हॉल्व्हचे नुकसान घटनास्थळी थांबवता येणार नाही.
त्याच वेळी, अधिकाऱ्यांनी रसायने तयार करणाऱ्या आणि हाताळणाऱ्या विविध कंपन्यांशी संपर्क साधला, ज्यामध्ये संबंधित टँकरला प्रोपीलीन पुरवणाऱ्या बीपीसीएलपासून ते एचपीसीएल, रिलायन्स इंडस्ट्रीज, दीपक केमिकल्स अँड फर्टिलायझर्स इत्यादी कंपन्यांशी संपर्क साधला. तसंच, १० किमी अंतरावर असलेल्या मेक एलेक्ट इंडस्ट्रियल सर्व्हिसेसशीही संपर्क साधण्यात आला. ही कंपनी धोकादायक रसायने वाहून नेणाऱ्या टँकरची चाचणी आणि प्रमाणन करण्यात विशेषज्ञ आहे. ही कंपनीही रात्री ८.३० वाजता मदतीसाठी धावली.
“मंगळवारी रात्री तीनपैकी दोन गळती दुरुस्त करण्यात टीमला यश आले, परंतु तिसरी गळती कठीण ठरली. कारण त्यातून द्रव वायू बाहेर पडत राहिला,” असे मेक इलेक इंडस्ट्रियल सर्व्हिसेसचे व्यवस्थापकीय संचालक माधव दिवेकर म्हणाले. “बुधवारीही प्रयत्न सुरू राहिले, परंतु नंतर टँकरमधील प्रमाण कमी होईपर्यंत गॅस वेगळ्या टँकरमध्ये काढून टाकण्याचा निर्णय घेण्यात आला आणि त्यानंतर पुन्हा व्हॉल्व्ह दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला”, असंही पुढे त्यांनी स्पष्ट केलं.
खराब झालेल्या व्हॉल्व्हमधून फक्त वाफ निघत नव्हती तोपर्यंत डिकंटिंगचे काम चालू राहिले, ज्यामुळे गॅसची पातळी ५० टक्के असल्याचे दिसून आले. सावधगिरीने आणि क्रेनच्या मदतीने, टँकर उचलण्यात आला आणि सरळ स्थितीत ठेवण्यात आला, जिथे तिसऱ्या व्हॉल्व्हच्या नुकसानाची काळजी घेण्यात आली. हलविणे सुरक्षित असल्याने, टँकरमधील सामग्री रिकामी करण्यासाठी आणखी एक डीकँटिंग ऑपरेशन काही अंतरावर करण्यात आले, त्यानंतर टँकर ठाणे येथील मेक इलेकच्या टँकर चाचणी सुविधेत नेण्यात आला. अशा रितीने गॅस गळती रोखण्यात आली आणि ३२ तास रोखून ठेवलेली वाहतूक सुरळीत करण्यात आली.
