Mumbai Rains: ‘ग्रे इन्फ्रास्ट्रक्चर’ की मानवनिर्मित पूर? महानगरांच्या अति-शहरीकरणाने आपण कोणता भयानक धोका ओढवून घेतलाय?

नद्या प्रमुख आधारस्तंभ

गोड्या पाण्याच्या नद्या याच भारताची कृषी परंपरा तसेच क्षुधा तृप्त करणारे ओढे, झरे किंवा पाण्याचे लहान प्रवाह यांच्या आधारस्तंभ आहेत. परंतु, कालौघात शेतीचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी आपण ‘जलसिंचनाचा’ (Irrigation) मार्ग निवडला. नद्यांचे वाहते पाणी काँक्रीटच्या भिंतींमागे (धरणांमध्ये) अडवून धरले आणि ज्या जमिनीतून या नद्यांना पाणी मिळायचे, तिथे आपण सिमेंट-काँक्रीटचे साम्राज्य उभे केले. या सगळ्याचा परिणाम म्हणजे ‘पवित्र जीवनदायिनी’ बाजारात विकली जाणारी एक ‘वस्तू’ ठरली.

मातांमध्ये श्रेष्ठ नदी

प्राचीन भारतीय संस्कृतीत नद्यांना देवीरूप मानले गेले होते. त्यांना माता म्हणून संबोधले गेले (कधीही पत्नी म्हणून नाही). नद्यांनी मानवजातीच्या गरजांची नेहमी मातेप्रमाणे काळजी घेतली. त्यांनी आपली शेतं फुलवली, आपल्या जनावरांना जगवले आणि मानवी संस्कृतीची पाळेमुळे घट्ट रुजू शकतील अशा सुपीक खोऱ्यांची निर्मिती केली. नद्यांच्या याच उपकाराची जाणीव ठेवून मानवानेही नदीखोर्‍याच्या अस्तित्त्वाचा सोहळा साजरा केला. मानवी अस्तित्त्व हे नदीच्या अंगणात बहरास आले, त्यामुळेच नदीच्या निर्णयाचा-अटीचा आदर माणसाने केला होता. नदी माणसाकडे येण्याऐवजी माणसाला स्वतः नदीपर्यंत जावे लागत असे. याच भौतिक अंतराने माणसाच्या मनात नदीबद्दल एक आदर व पूज्यभाव निर्माण केला.

अगदी ऋग्वेदातही, या प्राचीन पाण्याच्या वैभवाचा आणि महतीचा वारंवार उल्लेख केलेला आढळतो.

अम्बितमे नदीतमे देवितमे सरस्वति। “-ऋग्वेद (२.४१.१)
मातांमध्ये श्रेष्ठ, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, देवींमध्ये श्रेष्ठ, हे सरस्वती!

पाण्याला विश्वाच्या आणि सृष्टीच्या व्यवस्थेचा प्रत्यक्ष ‘गर्भ’ (मूळ उगमस्थान) मानले गेले होते.

नळाचा भास: सोयीतून जन्माला आलेली बेफिकिरी

शहरे जशी जशी वाढू लागली, तशी आपली जीवनशैली झपाट्याने बदलली. तंत्रज्ञान आणि इंजिनिअरिंगच्या जोरावर आपण निसर्गाला आपल्या गरजेनुसार वाकवून घेतले. लांबवरचे पाणी पाईपलाईनद्वारे ओढून, त्यावर प्रेशर देऊन थेट आपल्या घराघरात आणले गेले. आता काय… नळाची तोटी फिरवली की पाणी हजर!

पर्यावरणी विस्मरण

या सोयीमुळे आपले दैनंदिन जीवन नक्कीच खूप सोपे झाले आणि आरोग्याचे प्रश्नही सुटले; पण यासाठी आपण नकळत एक मोठी किंमत मोजली आहे. सगळं काही इतकं आयतं आणि सहज मिळू लागल्यामुळे आपण एका ‘पर्यावरणीय विस्मरणात’ (Ecological Amnesia) गेलो आहोत. म्हणजेच आपण निसर्गालाच पूर्णपणे विसरून गेलो आहोत.

याचा परिणाम काय झाला?

घरातल्या नळातून हवं तेव्हा पाणी येतं. परंतु, त्या नळापलीकडे असलेली आणि हळूहळू कोरडी पडत चाललेली नदी आपल्याला दिसत नाही. आटत चाललेले पाण्याचे साठे किंवा मरणासन्न झालेली निसर्गाची साखळी आपल्या डोळ्यांना कधी जाणवतच नाही. नळाच्या या सोयीने आपल्याला निसर्गाच्या वास्तवापासून पूर्णपणे तोडून टाकले आहे.

काही चिंताजनक घडामोडी…

अलीकडच्या काळातील काही चिंताजनक घडामोडी तुमच्या वाचनात नक्कीच आल्या असतील. कोयना नदीच्या खोऱ्याचे आक्रसणे असो, वैतरणा धरणातील पाणीपातळी कमालीची खालावल्यामुळे मुंबईवर घोंगावणारे जलसंकट असो, किंवा महाराष्ट्रातील धरणांमधील पाणीसाठ्याने गाठलेली २३.५३% ची आजवरची नीचांकी पातळी असो… या सर्व गोष्टी सध्याच्या भीषण परिस्थितीची दाहकता स्पष्ट करणाऱ्या आहेत. यातली बहुतांश संकटं ही आपण पाण्याचे ‘वस्तूकरण’ (commoditisation) केल्याचा आणि निसर्गाकडून आपल्याला जे मिळतं, ते त्यालाच परत देण्याची आपली सामाजिक जबाबदारी टाळल्याचाच थेट परिणाम आहेत.

पैसे देऊन विकत घेतलेली वस्तू

यामुळेच, ज्या पाण्याचे अस्तित्व एकेकाळी पवित्र मानले जात होते, त्याला आज आपण एका साध्या ‘युटिलिटी बिला’पुरते मर्यादित केले आहे. म्हणजेच पैसे देऊन विकत घ्यायची, हवी तशी वाया घालवायची आणि नंतर विसरून जायची एक वस्तू! ऐतिहासिकदृष्ट्या विचार केला, तर या नद्यांना पश्चिम घाटातील विस्तीर्ण वनक्षेत्रांमधून (catchment areas) अखंड ऊर्जा आणि पाण्याचा जिवंत स्त्रोत मिळत असे. त्यांच्या नैसर्गिक प्रवाहाची रचनाच अशी होती, की त्या स्वतःला स्वच्छ ठेवत आणि प्रवाहाच्या खालच्या भागात राहणाऱ्या हजारो गावांचे पोषण करत. मात्र आज, हीच समृद्ध नदीखोरी ‘धरणग्रस्ततेच्या’ (damification) समस्येने पूर्णपणे होरपळून निघाली आहेत.

वाढत्या शहरी केंद्रांची भूक भागवण्यासाठी आणि नगदी पिकांच्या अति-शेतीसाठी या नद्यांचे नैसर्गिक प्रवाह पद्धतशीरपणे तोडले गेले आहेत. आज विचार केला, तर या नद्यांच्या मुख्य प्रवाहाला दर २०० किलोमीटर किंवा त्याहून कमी अंतरावर एका मोठ्या धरणाचा, बंधार्‍याचा किंवा बॅरेजचा अडथळा येतो. जी नदी कधी अखंड वाहून संपूर्ण परिसंस्थेला आधार देणारी एक जिवंत शक्ती होती, तिचे रूपांतर आता केवळ एकामागोमाग एक असलेल्या संथ, कृत्रिमरीत्या नियंत्रित केलेल्या पाण्याच्या डबक्यांमध्ये झाले आहे.

ग्रे इन्फ्रास्ट्रक्चर

धरणांमुळे नद्यांचे झालेले हे दृश्य विभाजन ही तर या शोकांतिकेची केवळ अर्धी बाजू आहे; याहूनही अधिक सुप्त आणि भयानक धोका आपल्या पायाखाली दडलेला आहे, जो आधुनिक शहरे आणि महानगरांच्या ‘ग्रे इन्फ्रास्ट्रक्चर’मुळे (म्हणजेच सिमेंट-काँक्रीटच्या पायाभूत सुविधांमुळे) निर्माण होत आहे.

हायड्रॉलॉजिकल निगोशिएशन्स

नद्या केवळ तात्कालिक पावसावर अवलंबून नसतात, तर त्यांना मोठ्या प्रमाणावर ‘बेसफ्लो’कडून (मूळ प्रवाह) पाणी मिळत असते. हा अनेक दशकांपासून भूगर्भात साचलेल्या पाण्याचा हळूहळू आणि अप्रत्यक्षपणे होणारा विसर्ग असतो. सुपीक आणि निरोगी माती एका अवाढव्य स्पंजसारखे काम करते; ती मान्सूनचा पाऊस स्वतःमध्ये शोषून घेते, तो गाळते आणि कडक उन्हाळ्याच्या महिन्यांत नदीच्या पात्रांमध्ये थेंब-थेंब सोडून तिला जिवंत ठेवते. कोणत्याही प्रदेशाचे हवामान हे स्वतंत्रपणे किंवा एकाकी अस्तित्वात नसते; ते तिथल्या जमिनीच्या वापराच्या पद्धतींचे आणि मातीच्या खाली अविरत चालणाऱ्या जलशास्त्रीय देवाणघेवाणीचे (hydrological negotiations) वातावरणीय प्रतिबिंब असते.

येत्या सात दशकांमध्ये, जागतिक पातळीवर जमिनीच्या आच्छादनात (land cover) होणारे बदल आपल्या पर्यावरणीय प्रणालींमध्ये कधीही भरून न निघणारे, म्हणजेच अपरिवर्तनीय बदल घडवून आणतील असा अंदाज आहे. हे बदल हिमयुग आणि आंतर-हिमयुगाचे विनाशकारी पायाभूत निकष तर बदलतीलच, सोबतीने मुख्य जलवाहिन्यांच्या विसर्ग आराखड्यांमध्येही (discharge profiles) कायमस्वरूपी बदल घडवून आणतील.

महाराष्ट्राच्या संदर्भात विचार केला, तर हा समष्टी-आर्थिक (macroeconomic) धोका एका विशिष्ट भौगोलिक वास्तवाच्या रूपात आपल्यासमोर उभा ठाकतो; ते वास्तव म्हणजे ‘दख्खनचे बेसॉल्ट पठार’ (Deccan Trap). खोल आणि सच्छिद्र स्पंजसारखे काम करणाऱ्या गाळाच्या मैदानांच्या विपरीत, दख्खनच्या पठाराची कठीण बेसॉल्ट खडकाची रचना अतिशय वेगळी आहे. ही रचना पाणी शोषून घेण्याऐवजी प्रामुख्याने स्वतःच्या झिजलेल्या भेगांमध्ये आणि उथळ भूजल साठ्यांमध्येच (aquifers) पाणी साठवून ठेवते.

भौगोलिक आणि पर्यावरणीय साखळी

[शहरीकरण / सिमेंट-काँक्रीटचे प्रचंड वजन (Urban Agglomerations / Concrete Point Loads)]

│
▼
(तीव्र जंगलतोड आणि जमीन पाण्याखाली जाणे / Severe Deforestation & Land Submergence)
[संवेदनशील पश्चिम घाट / पाणलोट क्षेत्र (Fragile Western Ghats / Catchment Areas)]
│
▼ (पाण्याचा सक्तीचा प्रवेग / जमिनीत पाणी न मुरणे – Forced Runoff / No Percolation)
[दख्खनच्या बेसॉल्ट पठारातील भूजल साठे कोरडे पडणे (Basaltic Deccan Trap Aquifers Run Dry)]
│
▼
[पर्यावरणीय संघर्ष: प्रवाहाच्या वरच्या भागात पूर विरूद्ध खालच्या भागात पाणी टंचाई (Ecological Tussle: Upstream Submergence vs. Downstream Scarcity)]
│
▼
[भारतीय मान्सूनमधील नाट्यमय बदल – परिणामी ढगफुटी/अतिवृष्टी किंवा अत्यंत कोरडा दुष्काळ (Dramatic shifts in Indian Monsoon – Resulting in either Flash floods or Drier Scarce Monsoon)]

आपण जेव्हा अवाढव्य शहरी भाग उभे करतो, तेव्हा आपण या नाजूक भौगोलिक रचनांवर थेट प्रचंड ‘पॉइंट लोड’ (काँक्रीटचे केंद्रित वजन) लादत असतो. हा ताण केवळ रचनात्मक नसून चयापचय (metabolic) स्वरूपाचाही असतो. धरणांमधील पाण्याचा हा अवाढव्य साठा स्थानिक पातळीवरील भूकंपप्रवण रेषांना (fault lines) तर प्रभावित करतोच, सोबतीनेच प्रवाहाच्या खालच्या भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेशीही तडजोड करतो. यातूनच पुढे एक कडू भू-राजकीय आणि पर्यावरणीय संघर्ष जन्माला येतो. यात प्रगतीच्या नावाखाली ऊर्ध्व प्रवाहातील (upstream) संपूर्ण परिसंस्था पाण्यात बुडवल्या जातात, तर दुसरीकडे खालच्या बाजूच्या (downstream) भागांना मात्र कोरडी पडलेली नदीपात्रे, शेतीसाठी लागणारे तुटपुंजे पाणी आणि विस्कळीत झालेल्या निसर्गचक्राचा सामना करावा लागतो.

अर्थात, हे विदारक चित्र अजूनही बदलता येऊ शकते; पण त्यासाठी कोणत्याही मोठ्या प्रशासकीय यंत्रणेची किंवा प्रचंड निधी असलेल्या सरकारी चळवळींची गरज नाही, तर गरज आहे ती केवळ व्यापक लोकसहभाग आणि जनजागृतीची! भूजल पुनर्भरण करणे आणि पर्यायाने आपापल्या भागातील पाणलोट क्षेत्राचे (watershed) रक्षण करणे ही आज आपल्या सर्वांचीच एक सामायिक आणि अत्यंत महत्त्वाची सामाजिक जबाबदारी ठरली आहे.