विश्लेषण : पांढरे केस न रंगवणाऱ्यांबाबत मानसशास्त्र काय सांगते? 

केस पांढरे ठेवण्यामागे त्या व्यक्तीचा आळस किंवा वृद्धत्वासमोर शरणागती याच्याशी फारसा संबंध नसतो. तर त्या व्यक्तीने जीवनातील प्राधान्यक्रमात केलेला बदल, स्वत:ची ओळख जपणे आणि आत्मस्वीकृती याचे ते प्रतिबिंब असते. मानसशास्त्रात याचे अनेक सिद्धान्त आहेत. 

स्व-निर्धारण सिद्धान्त काय सांगतो? 

मानसशास्त्रानुसार पांढरे केस कायम ठेवण्याचा निर्णय घेणाऱ्यांबाबत स्व-निर्धारण सिद्धान्त (Self-Determination Theory – SDT) अधिक स्पष्टता देऊ शकतो. मानसशास्त्रज्ञ एडवर्ड डेसी आणि रिचर्ड रायन यांनी विकसित केलेला स्व-निर्धारण सिद्धान्त हा मानवी प्रेरणा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा एक व्यापक सिद्धान्त आहे. यामध्ये मानवाच्या अंतर्गत प्रेरणांवर भर देण्यात आला आहे. या सिद्धान्तानुसार मानवाच्या वाढीसाठी आणि कल्याणासाठी तीन मूलभूत गरजा अत्यंत आवश्यक असतात. यातील पहिला मुद्दा म्हणजे स्वायत्तता (Autonomy) आपल्या कृतींवर आपले स्वतःचे नियंत्रण असल्याची भावना. कोणत्याही बाह्य दबावाशिवाय स्वतःचे निर्णय घेण्याची मुभा असणे. अनेकांसाठी पांढऱ्या केसांना रंग न लावणे हे त्यांच्या वैयक्तिक कर्तृत्वाचे कृत्य असते. “लोक काय विचार करतील?” असा प्रश्न स्वत:ला विचारण्यापेक्षा “मला काय योग्य वाटते?” असा प्रश्न विचारून निर्णय घेतात. याच्याच जोडीला सक्षमता हाही विषय आहे. यामध्ये आपण एखादे काम उत्तम प्रकारे करू शकतो, असा आत्मविश्वास असतो. तसेच परस्परसंबंध हेदेखील महत्त्वाचे असते. यात ते इतरांशी जोडले जाण्याची आणि आपलेपणाची भावना अनुभवतात. 

स्व-संकल्पनेतून खरेपणाचा अनुभव कसा येतो? 

केस न रंगवण्याच्या निर्णयामागे अनेकदा ‘स्व-संकल्पना’ (Self-Concept) हादेखील एक भाग असतो. मानसशास्त्रज्ञ कार्ल रॉजर्स यांनी मांडलेला हा सिद्धान्त सुचवतो की, जेव्हा लोक जसे आहेत तसेच जगासमोर येण्याचा निर्णय घेतात त्यावेळी त्यांचे मानसिक आरोग्य सुधारते. रॉजर्स यांनी याला ‘सुसंगता’ (Congruence) म्हटले आहे. जेव्हा बाह्य स्वरूपअंतर्गत ओळखीशी जुळते, तेव्हा लोकांना अनेकदा अधिक अस्सलपणा जाणवतो. काही लोकांसाठी सतत तरुण दिसणे मानसिक थकवा निर्माण करते. पांढरे केस दिसू देणे हा त्या तणावाला कमी करण्याचा एक मार्ग बनू शकतो. ती व्यक्ती स्वतःची दोन रूपे न सांभाळता स्वत: आहे तसे सादर करते. रॉजर्स यांच्या मते, स्व-संकल्पनेचे मुख्य तीन घटक आहेत. यात स्वतःची प्रतिमा अर्थात आपण स्वतःकडे कसे पाहतो? यामध्ये व्यक्तीचे शारीरिक गुण, व्यक्तिमत्त्व आणि सवयींचा समावेश होतो. दुसरा घटक आत्म-सन्मान म्हणजे आपण स्वतःचा किती आदर करतो? आणि तिसरा घटक म्हणजे आदर्श स्व आपल्याला भविष्यात काय बनायचे आहे किंवा आपण कसे असायला हवे, याबद्दलची कल्पना, याचा समावेश आहे. 

वयानुसार प्रधान्यक्रम कसा बलदतो? 

वाढत्या वयानुसार लोकांचे आयुष्यातील गोष्टींचा प्राधान्यक्रम बदलत जातो, असे सामाजिक भावनिक निवड सिद्धान्त (Socioemotional Selectivity Theory – SST) सांगतो. स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाच्या मानसशास्त्रज्ञ लॉरा कार्सटेन्सन यांनी हा सिद्धान्त मांडला आहे. यानुसार, जसजसे लोकांचे वय वाढते आणि भविष्यातील वेळ मर्यादित (कमी) होत जाते, तसतसे ते जीवनात भावनिकदृष्ट्या अर्थपूर्ण गोष्टी आणि नातेसंबंधांना अधिक प्राधान्य देतात. बाह्य मान्यतेचा पाठपुरावा करण्याऐवजी, ते भावनिकदृष्ट्या अर्थपूर्ण अनुभवांवर लक्ष केंद्रित करू लागतात. ऊर्जा अधिक मौल्यवान बनते. वेळ अधिक मौल्यवान वाटते. अनेक लोक अशा क्रियाकलापांमध्ये गुंतवणूक करणे थांबवतात ज्या त्यांना वैयक्तिकरीत्या फायदेशीर वाटत नाहीत. म्हणूनच काही ज्येष्ठ व्यक्ती केस रंगवणे थांबवण्याचा निर्णय घेतात. 

इतरांशी तुलना करून निर्णय बदलतो? 

मानसशास्त्रानुसार मानवामध्ये स्वतःचे मूल्य, क्षमता आणि मते यांचे मूल्यांकन करण्याची जन्मजात प्रवृत्ती असते. यात आपण नेहमी इतरांशी तुलना करतो. यालाच सामाजिक तुलना सिद्धान्त (Social Comparison Theory) म्हणतात. मानसशास्त्रज्ञ लिओन फेस्टिंगर यांनी हा सिद्धान्त मांडला. यानुसार, लोक नैसर्गिकरीत्या स्वतःची इतरांशी तुलना करतात. यात सौंदर्य ही मुख्यबाब आहे. आपण कसे समोरच्या व्यक्तीपेक्षा अधिक सुंदर दिसतोय का? अशी तुलना अनेकदा केली जाते. समाजमाध्यमांमुळे ही प्रवृत्ती वाढली आहे. लोक सतत सौंदर्याची अधिक काळजी घेतलेल्या व्यक्तींच्या, प्रतिमांच्या संपर्कात असतात. यात सिने कलाकार, इन्फ्लुएन्सर्स आणि एडिट केलेले चित्र यांचा समावेश असतो. यामुळे वृद्धत्वाबाबत अवास्तव अपेक्षा निर्माण होऊ शकतात. याची दुसरी बाजू म्हणजे समाजात मान असलेल्या अनेक व्यक्तींनी उघडपणे त्यांचे नैसर्गिक पांढरे केस स्वीकारले आहेत, ज्यामुळे या निर्णयाला सामान्य करण्यात मदत होत आहे. ही तुलना अनेकदा सामाजिक दबाव कमी करू शकते आणि इतरांना त्यांच्या स्वतःच्या मूल्यांशी जुळणारे निर्णय घेण्यास प्रोत्साहित करू शकते. त्याच वेळी, घेतलेल्या निर्णयाला भावनिकरीत्या आव्हानात्मक बनवू शकते. 

अस्सलपणाची प्रेरणा महत्त्वाची का? 

मानसशास्त्राचे अभ्यासक सध्या अस्सलपणा या विषयावर अधिक संशोधन करत आहेत. मानसशास्त्रज्ञांच्या मते अस्सलपणाचा सिद्धान्त (Authenticity Theory) मानवाच्या खऱ्या मूल्यांचे आणि ओळखीचे प्रतिबिंब दर्शवणाऱ्या वर्तनाशी आहे. संशोधनाने अस्सलपणाला वारंवार उच्च जीवन समाधान आणि भावनिक आरोग्याशी जोडले आहे. अस्सलपणा म्हणजे सौंदर्याच्या दिनचर्या नाकारणे असा होत नाही. वैयक्तिक इच्छेतून एखादी गोष्ट केली जाते. यामुळेच काही लोक त्यांचे केस रंगवण्याचा मनापासून आनंद घेतात. तर इतर लोक केस नैसर्गिक ठेवण्यात आनंद मानतात. दोन्ही निर्णय मानसिकदृष्ट्या योग्य असू शकतात. यातील फरक हा प्रेरणेमध्ये आहे. ‘मी केस रंगवतोय कारण मला ते रंगवायचे आहेत, समाजाच्या भीतीपोटी मी हे करत नाही,’ किंवा ‘मी केस रंगवणार नाही कारण मला तसेच ते ठेवायचे आहेत,’ हे या लोकांच्या मनात पक्के असते.

वयाची ओळख कशावरून ठरते?

संशोधक ‘वयाची ओळख’ याचाही अभ्यास करत आहेत. त्यांच्या मते कालानुक्रमिक वय आणि स्वत:ला वाटणारे वय यात फरक असतो. यानुसार व्यक्तीला स्वतःचे वय किती वाटते, त्यापेक्षा प्रत्यक्ष वय किती आहे हे महत्त्वाचे आहे. जे ज्येष्ठ लोक आपल्या पांढऱ्या केसांचा स्वीकार करतात, त्यांना अचानक स्वतःचे वय वाढल्यासारखे वाटत नाही. उलट, काही लोक केस आहे तसेच ठेवल्याने अधिक आत्मविश्वास अनुभवतात. याचे कारण असे की, बदलांशी लढा देण्यापेक्षा त्यांचा स्वीकार केल्यामुळे आत्मविश्वास वाढतो. कॉर्पोरेट क्षेत्रातील व्यावसायिकही आता पांढऱ्या केसांचा स्वीकार करताना दिसत आहेत.

पांढऱ्या केसांबाबत मानसशास्त्र काय सांगते?

मानसशास्त्र सांगते की, आपले रोजचे निर्णय अनेकदा आपल्यामध्ये असलेल्या मूल्यांना प्रकट करतात. पांढरे केस ही खरी गोष्ट नाही, तर आपली ओळख आणि आपली सत्यता ही खरी गोष्ट आहे. अनेकांसाठी, केस रंगवणे थांबवणे म्हणजे वयासमोर हार मानणे नव्हे, तर आपल्यासाठी नेमके काय महत्त्वाचे आहे, हे ठरवण्याचा तो एक निर्णय आहे. काही लोक केस रंगवणे सुरू ठेवतील कारण त्यांना तसे केल्याने चांगले वाटते. दुसरीकडे, काही लोक पांढरे केस कायम ठेवतील कारण त्यांना ते रंगवण्याची गरज वाटत नाही. मानसशास्त्र सातत्याने हेच सुचवते की, जेव्हा आपले निर्णय सामाजिक दबावाऐवजी स्वतःच्या मूल्यांतून येतात, तेव्हा आपली मानसिक सुस्थिती वाढते. कालांतराने अनेकांना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे, आत्मविश्वास नेहमी तरुण दिसण्याने येत नाही, तर तो वाढत्या वयाला लपवण्याची गरज न वाटल्याने येतो.

dharmesh.shinde@expressindia.com