Pulmonary Hypertension Symptoms and Causes: पल्मोनरी हायपरटेंशन म्हणजे काय? ‘या’ लक्षणांकडे दुर्लक्ष करणे ठरू शकते जीवघेणे; जाणून घ्या सविस्तर

१. पल्मोनरी हायपरटेंशन म्हणजे काय?

पल्मोनरी हायपरटेंशन म्हणजे फुफ्फुसांकडे रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांमधील दाब प्रमाणाबाहेर वाढणे होय. हा रक्तदाब सर्वसाधारणपणे हातावर मोजल्या जाणाऱ्या रक्तदाबापेक्षा वेगळा असतो, कारण तो हृदयाच्या उजव्या भागातून फुफ्फुसांकडे जाणाऱ्या रक्तप्रवाहाशी थेट संबंधित असतो. जेव्हा पल्मोनरी आर्टरीज अरुंद, कठीण किंवा कमी लवचिक होतात, तेव्हा त्या मार्गे रक्त ढकलण्यासाठी हृदयाच्या उजव्या कप्प्यावर अधिक ताण येतो. परिणामी, रक्ताभिसरणाची नैसर्गिक गती बिघडते आणि हृदयाला अपेक्षेपेक्षा अधिक परिश्रम घ्यावे लागतात.

राईट व्हेंट्रिक्युलर हायपरट्रॉफी

या सतत वाढत्या ताणाचा परिराईट व्हेंट्रिक्युलर हायपरट्रॉफीणाम म्हणून हृदयाचा उजवा कप्पा जाड होऊ लागतो किंवा त्याचा आकार वाढतो; या प्रक्रियेला ‘’ असे म्हटले जाते. सुरुवातीला ही शरीराची ताण सहन करण्याची अनुकूल प्रतिक्रिया असली, तरी दीर्घकाळ हा ताण कायम राहिल्यास हृदयाची कार्यक्षमता घटू लागते. योग्य वेळी निदान आणि उपचार न झाल्यास पुढे हृदय निकामी होण्याचा धोका निर्माण होतो. त्यामुळे पल्मोनरी हायपरटेंशन ही केवळ रक्तवाहिन्यांची समस्या नसून, हृदय आणि फुफ्फुसांच्या एकत्रित कार्यप्रणालीवर परिणाम करणारी गंभीर व संभाव्य जीवघेणी वैद्यकीय अवस्था आहे.

२. आजाराचे पाच गट: कारणांचे विश्लेषण

जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) या आजाराचे पाच प्रमुख गटांमध्ये वर्गीकरण केले आहे. हे वर्गीकरण केवळ नाममात्र नसून निदान, कारणमीमांसा आणि उपचारदिशा ठरवण्यासाठी मूलभूत चौकट म्हणून कार्य करते. प्रत्येक गटाची रोगनिर्मिती, जोखमीचे घटक आणि वैद्यकीय परिणाम वेगवेगळे असल्यामुळे हा भेद चिकित्सेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

गट १ : पल्मोनरी आर्टिरिअल हायपरटेंशन (PAH)

हा प्रकार संरचनात्मक आणि जैविक पातळीवर सर्वाधिक गुंतागुंतीचा मानला जातो. या गटात फुफ्फुसांकडे जाणाऱ्या लहान रक्तवाहिन्यांच्या आतील आवरणावर थेट परिणाम होतो, ज्यामुळे त्या अरुंद, कडक किंवा कार्यक्षमतेने कमी पडू लागतात. परिणामी, फुफ्फुसांतील रक्तदाब वाढतो. कोकेनसारख्या अमली पदार्थांचा वापर, एचआयव्ही संसर्ग, तसेच आनुवंशिक जनुकीय बदल हे या प्रकारामागील महत्त्वाचे घटक मानले जातात. म्हणजेच, या गटात विकाराचा उगम रक्तवाहिन्यांच्या पॅथॉलॉजीमध्येच आढळतो.

गट २ : हृदयविकारजन्य पल्मोनरी हायपरटेंशन

हा सर्वाधिक आढळणारा प्रकार आहे आणि त्याचा उगम प्रामुख्याने हृदयाच्या डाव्या बाजूतील कार्यबाधेत असतो. विशेषतः डाव्या बाजूच्या झडपांचे विकार किंवा लेफ्ट-साईड हार्ट फेल्युअरमुळे हृदयातून रक्ताचे योग्य वहन होत नाही. याचा दाब मागच्या बाजूस फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतो आणि त्यामुळे फुफ्फुसांच्या रक्ताभिसरणावर अतिरिक्त ताण निर्माण होतो. म्हणून या गटात फुफ्फुसांतील वाढलेला दाब हा मूळ फुफ्फुसाचा विकार नसून हृदयातील बिघाडाचा दुय्यम परिणाम असतो.

गट ३ : फुफ्फुसांच्या आजारांमुळे होणारा प्रकार

या गटात मूलभूत कारण फुफ्फुसांचे दीर्घकालीन रोग असतात. उदाहरणार्थ, COPD किंवा इतर जुनाट फुफ्फुसाच्या विकारांमुळे शरीरातील ऑक्सिजनची पातळी कमी होते. ऑक्सिजनअभावी फुफ्फुसांतील रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात, आणि ही आकुंचनप्रवृत्ती दीर्घकाळ टिकल्यास रक्तदाब वाढू लागतो. म्हणजेच, या प्रकारात ऑक्सिजनचा अभाव आणि फुफ्फुसाच्या रचनेतील बिघाड हे प्रमुख विकारजनक घटक ठरतात.

गट ४ : रक्ताच्या गुठळ्यांशी संबंधित प्रकार

या गटात फुफ्फुसांतील रक्तवाहिन्यांमध्ये तयार झालेल्या किंवा अडकलेल्या रक्ताच्या गुठळ्यांमुळे रक्तप्रवाहाला यांत्रिक अडथळा निर्माण होतो. हा प्रकार दीर्घकालीन स्वरूपात दिसल्यास त्याला CTEPH (Chronic Thromboembolic Pulmonary Hypertension) असे संबोधले जाते. येथे मुख्य समस्या रक्तवाहिन्यांच्या भिंतीतील बदल नसून, रक्तप्रवाहाच्या मार्गात निर्माण झालेला अडसर असतो. त्यामुळे निदान करताना रक्तवाहिन्यांतील अडथळ्यांचा शोध घेणे विशेष महत्त्वाचे ठरते.

गट ५ : इतर अनेक कारणांनी होणारा प्रकार

या गटात अशा रुग्णांचा समावेश होतो ज्यांच्यामध्ये पल्मोनरी हायपरटेंशनचे कारण एकरेषीय किंवा स्पष्टपणे एका अवयवापुरते मर्यादित नसते. किडनीचे गंभीर आजार, सिकल सेल ॲनिमिया किंवा इतर गुंतागुंतीचे विकार यामध्ये मोडतात. या गटाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे यामागील रोगप्रक्रिया अनेक घटकांची एकत्रित, मिश्र आणि काही वेळेस पुरेशी स्पष्ट नसते. म्हणूनच, हा गट निदानाच्या दृष्टीने सर्वाधिक आव्हानात्मक मानला जातो.

३. लक्षणे आणि निदानाची गुंतागुंत

या आजाराचे सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे त्याची लक्षणे नेहमीच आढळणारी असतात, ज्यामुळे रुग्ण सुरुवातीला त्याकडे दुर्लक्ष करतो.

प्रमुख लक्षणे:

• थोड्याशा कष्टानेही धाप लागणे.
• अतिशय थकवा जाणवणे आणि चक्कर येणे.
• छातीत दुखणे किंवा अस्वस्थ वाटणे.
• भूक मंदावणे आणि पाय किंवा पोटावर सूज येणे.

वैद्यकीय क्षेत्रात या आजाराच्या चार पायऱ्या (Classes) मानल्या जातात. पहिल्या पायरीत कोणतीही लक्षणे नसतात, तर चौथ्या पायरीत रुग्ण विश्रांती घेत असतानाही त्याला श्वास घेण्यास त्रास होतो.

४. निदान प्रक्रिया: डॉक्टरांचे आव्हान

पल्मोनरी हायपरटेंशनचे निदान करणे हे एखाद्या कोडे सोडवण्यासारखे आहे, कारण याची लक्षणे दमा किंवा सामान्य हृदयविकारासारखी वाटू शकतात. डॉक्टर निदानासाठी खालील चाचण्यांचा आधार घेतात:

1. इकोकार्डियोग्राम: हृदयाच्या झडपांची आणि रक्तप्रवाहाची स्थिती तपासण्यासाठी.
2. सीटी स्कॅन आणि एक्स-रे: रक्तवाहिन्यांचा विस्तार आणि गुठळ्या शोधण्यासाठी.
3. राईट हार्ट कॅथेटेरायझेशन: ही सर्वात खात्रीशीर चाचणी आहे. यात शरीरातील एका नसेद्वारे थेट हृदयापर्यंत एक लहान नळी (कॅथेटर) नेली जाते आणि फुफ्फुसांमधील दाबाचे अचूक मोजमाप केले जाते.
4. सहा मिनिटे चालण्याची चाचणी: रुग्ण शारीरिक हालचाल किती काळ सहन करू शकतो हे पाहण्यासाठी.

५. उपचारांची दिशा आणि आधुनिक तंत्रज्ञान

पल्मोनरी हायपरटेंशन हा पूर्णपणे बरा होणारा आजार नसला तरी, योग्य उपचारांमुळे रुग्णाचे आयुष्य वाढवता येते आणि त्याचा दर्जा सुधारता येतो. उपचारांमध्ये रक्तवाहिन्या रुंद करणारी औषधे, ऑक्सिजन थेरपी आणि रक्ताच्या गुठळ्या विरघळवणारी औषधे दिली जातात. काही गंभीर प्रकरणांमध्ये फुफ्फुस प्रत्यारोपण (Lung Transplant) हा शेवटचा पर्याय उरतो.

६. जागतिक पल्मोनरी हायपरटेंशन दिन: ५ मे

जगभरातील सुमारे १% लोकसंख्या या आजाराने ग्रस्त आहे. तरीही, अनेकांना याबद्दल माहिती नाही. ‘जागतिक पल्मोनरी हायपरटेंशन दिन’ या निमित्ताने जगभर जनजागृती मोहिमा राबवल्या जातात. लवकर निदान झाल्यास गुंतागुंत टाळता येते आणि मृत्यूदर कमी करता येतो, हा संदेश देणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

७. जीवनशैली आणि खबरदारी

• हा आजार टाळण्यासाठी किंवा त्याची तीव्रता कमी करण्यासाठी काही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत:
• धुम्रपान आणि अमली पदार्थांपासून दूर राहणे.
• वजन नियंत्रित ठेवणे.
• हृदय आणि फुफ्फुसांच्या जुन्या आजारांकडे दुर्लक्ष न करणे.
• गरोदरपणात विशेष काळजी घेणे, कारण हा विकार माता आणि बालकासाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकतो.