Red panda cubs Gangtok Sikkim conservation: गंगटोकमध्ये जन्मलेले ‘नुबा’ आणि ‘नुमा’ : नामशेष होणाऱ्या लाल पांडांच्या प्रजातीसाठी आशेचा नवा किरण ठरतील का? 

मान्सूनमधील आव्हान आणि पालकांचे नैसर्गिक संगोपन :

सिक्कीममधील मुसळधार पावसाच्या (Peak Monsoon) काळात या पिल्लांचा जन्म झाला. हिमालयातील अतिवृष्टीत घरांमध्ये पाणी साठणं किंवा ओलावा निर्माण होणं अशा परिस्थितीमुळे नवजात पिल्लांच्या जीवासाठी मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत आई आपल्या पिल्लांना सुरक्षित व कोरड्या जागी हलवण्याचा सातत्याने प्रयत्न करते, ज्यामुळे कडाक्याच्या थंडीत आणि सततच्या प्रवासात पिल्लांना न्यूमोनिया किंवा इतर संसर्ग होण्याचा धोका वाढतो. मात्र, प्राणिसंग्रहालयाच्या पथकानं मोठ्या प्रमाणात सावधगिरी बाळगून मानवी वावर पूर्णपणे मर्यादित ठेवला आणि नैसर्गिक निवाऱ्यामध्ये कोरड्या जागेची हवी तशी नेमकी व्यवस्था केली.

या मोहिमेचं सर्वांत उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे मानवी हस्तक्षेपाचा अभाव. प्राणिसंग्रहालयानं या पिल्लांचं मानवी हातांनी संगोपन (Hand-rearing) न करण्याचा जाणीवपूर्वक निर्णय घेतला. नुबा आणि नुमाला त्यांच्या आई-वडिलांसोबतच नैसर्गिक वातावरणात वाढू दिलं गेलं. त्यामुळे पिल्लांनी झाडांच्या फांद्यांवर चढणं, पालापाचोळ्यात अन्नाचा शोध घेणं, धोक्याची चाहूल जाणवणं आणि स्वतःचा बचाव करणं यांसारखे नैसर्गिक गुणधर्म थेट पालकांकडून आत्मसात केले. सध्या सुमारे ३ ते ३.५ किलोग्रॅम वजनाची झालेली ही पिल्लं वयाच्या पाचव्या महिन्यापासूनच झाडांच्या उंच फांद्यांवर वावरत आहेत.

लाल पांडांचं मनमोहक रूप आणि खोडकर स्वभाव 

लाल पांडा हा पृथ्वीवरील सर्वांत देखण्या आणि गोंडस प्राण्यांपैकी एक मानला जातो. नुबा आणि नुमाचा वावर पाहणं हा निसर्गप्रेमींसाठी एक विलक्षण आनंददायी अनुभव ठरत आहे:

• रेशमी लाल फर आणि टपोरे डोळे : त्यांच्या शरीरावर दाट लालसर-तपकिरी रंगाची मऊ फर असते; तर कान आणि गालांवर दुधाळ पांढऱ्या रंगाच्या खुणा असतात. त्यांच्या चेहऱ्यावरील काळेभोर, टपोरे डोळे आणि लहान काळे नाक त्यांना एखाद्या जिवंत  बाहुलीप्रमाणे रूप देतात. झाडांवरील शेवाळात आणि लाल पानांमध्ये हे फर त्यांना शत्रूपासून लपण्यासाठी उत्कृष्ट नैसर्गिक आवरण (Camouflage) पुरवतं.
• जाड आणि लांब पट्टेरी शेपूट: लाल पांडाची शेपूट ही केवळ त्यांच्या शरीराचं सौंदर्य; वाढवत नाही, तर ती त्यांच्या दैनंदिन हालचालींसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. झाडांच्या उंच आणि बारीक फांद्यांवर धावताना ही शेपूट त्यांना शरीराचा तोल सांभाळण्यासाठी काम करते. हिवाळ्यात कडाक्याची थंडी असताना ते ही मऊ शेपूट संपूर्ण चेहऱ्याभोवती गुंडाळून झोपतात, जी एखाद्या उबदार ब्लँकेटसारखी काम करते.
• दोन पायांवर उभं राहण्याचा बचावात्मक पवित्रा: जेव्हा एखादा लाल पांडा घाबरतो किंवा समोरील प्राण्याला स्वतःचा दरारा दाखवू इच्छितो, तेव्हा तो मागच्या दोन पायांवर ताठ उभा राहतो आणि पुढचे दोन्ही पंजे हवेत उंचावतो. शत्रूच्या नजरेत स्वतःला मोठा आकार आणि आक्रमकता दाखवून देण्यासाठी निसर्गाने त्यांना ही कृती प्रदान केली असली तरी माणसांना  त्यांचा हा पवित्रा कमालीचा लाघवी, निष्पाप आणि विनोदी वाटतो.

डब्ल्यूडब्ल्यूएफ (WWF) नुसार लाल पांड्यांबद्दलची रंजक शास्त्रीय तथ्ये:

‘वर्ल्ड वाईल्डलाइफ फंड’च्या (World Wildlife Fund – WWF) अहवालानुसार आणि वैज्ञानिक संशोधनानुसार लाल पांड्यांबद्दल अनेक थक्क करणारी वैशिष्ट्ये समोर येतात:

• खरा आणि पहिला पांडा कोण?: सर्वसामान्यपणे ‘पांडा’ म्हटलं की, लोकांच्या डोळ्यांसमोर काळ्या-पांढऱ्या रंगाचा अवाढव्य जायंट पांडा (Giant Panda) येतो. मात्र, ऐतिहासिक नोंदीनुसार, फ्रेंच निसर्गशास्त्रज्ञ फ्रेडरिक कुव्हियर यांनी १८२५ मध्ये लाल पांडाचा शोध लावला होता; तर जायंट पांडाचा शोध १८४८ नंतर लागला. त्यामुळे शास्त्रीय नोंदींच्या दृष्टीने लाल पांडा हाच जगातील पहिला आणि मूळ ‘पांडा’ आहे.
• स्वतंत्र आणि दुर्मीळ कुल: नावामध्ये साधर्म्य असलं तरी लाल पांडा हा अस्वलाच्या कुळातला नाही. तो ‘आयलुरिडे’ (Ailuridae) या स्वतंत्र प्राणीकुळातील जगात शिल्लक असलेला एकमेव जिवंत सदस्य आहे. त्याचं जनुकीय नातं अस्वल किंवा जायंट पांडापेक्षा रॅकून (Raccoons), वीझल (Weasels) व स्कंक (Skunks) यांच्याशी अधिक जवळचं आहे.
• सहावं बोट सदृश ‘खोटा अंगठा’ (Pseudo Thumb): लाल पांडाच्या मनगटाचं एक वाढलेलं हाड एका खोट्या अंगठ्यासारखं कार्य करतं. हा अवयव त्यांना बांबूच्या बारीक फांद्या घट्ट पकडण्यासाठी आणि झाडांच्या गुळगुळीत खोडांवर पकड मिळविण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो.
• निशाचर जीवनशैली व आहार: लाल पांडा हा लाजाळू आणि प्रामुख्यानं निशाचर (Nocturnal) प्राणी आहे. दिवसाच्या प्रकाशात ते झाडांच्या उंच फांद्यांवर गोल वेटोळं घालून झोपतात आणि पहाटे किंवा तिन्हीसांजेला अन्नाच्या शोधात बाहेर पडतात. त्यांच्या दैनंदिन आहारात ९० ते ९५ टक्के बांबूच्या पानांचा समावेश असतो.

संवर्धनाचं महत्त्व आणि सिक्कीमचा ऐतिहासिक वारसा:

आंतरराष्ट्रीय निसर्गसंवर्धन संघटनेच्या (IUCN) लाल यादीनुसार (red list) लाल पांडा ही सध्या ‘धोक्यात आलेली प्रजाती’ (Endangered Species) म्हणून वर्गीकृत आहे. जंगलतोड, मानवी अतिक्रमण, रस्ते विकासामुळे नैसर्गिक अधिवासाचे झालेले तुकडे (Habitat Fragmentation) आणि हवामान बदलामुळे जंगलात आता १०,००० पेक्षाही कमी लाल पांडा शिल्लक राहिले आहेत. वर्ल्ड वाईल्डलाइफ फंड रिपोर्टनुसार,

“लाल पांडा हे केवळ एक सुंदर वन्यजीव नसून, ते पूर्व हिमालयाच्या जंगलांच्या आरोग्याचं आणि तिथल्या समृद्ध पर्यावरणाचं खरं जैविक दर्शक (Bio-indicators) आहेत. त्यांचं अस्तित्व टिकणं म्हणजे संपूर्ण हिमालयी परिसंस्थेचं संतुलन टिकून राहणं होय.”

सिक्कीम राज्यासाठी लाल पांडा हा त्यांच्या नैसर्गिक व पर्यावरणीय अस्मितेचा भाग आहे. म्हणूनच सिक्कीमनं लाल पांडाला आपला ‘राज्य प्राणी’ (State Animal) हा दर्जा दिला आहे. गंगटोकच्या हिमालयन झूलॉजिकल पार्कने सुरू केलेला संवर्धन प्रजनन कार्यक्रम (Conservation Breeding Programme) या प्राण्यांची जनुकीय विविधता टिकवून ठेवण्यासाठी आणि जंगलात त्यांची संख्या पुन्हा वाढविण्यासाठी अत्यंत मोलाची भूमिका बजावत आहे.

नुबा आणि नुमा यांनी प्राणिसंग्रहालयातील झाडांवर घेतलेली प्रत्येक नवी झेप ही केवळ दोन पिल्लांची शारीरिक वाढ नसून, हिमालयातील लाल पांडांच्या संपूर्ण प्रजातीला वाचवण्यासाठी उचललेलं एक भक्कम पाऊल आहे. निसर्गाच्या कुशीत सुरक्षित वाढणारी ही पिल्लं भविष्यात मानवाच्या संवर्धन प्रयत्नांना मोठं बळ देतील.