विश्लेषण : ४० कोटी वर्षे जुन्या जीवाश्माची ‘दंत’कथा? दातांच्या उत्क्रांतीचे रहस्य उलगडणार?

रोमुंडिना गॅग्निएरीचा शोध…

रोमुंडिना गॅग्निएरीच्या कवटीचे तुकडे १९९५ मध्ये उत्तर कॅनडामधील ‘प्रिन्स ऑफ वेल्स’ बेटावर सापडले होते, जिथे प्राचीन समुद्रतळ आता समुद्रसपाटीपासून वर आहे. जीवाश्माचे वय अंदाजे ४० कोटी वर्षे. पृष्ठवंशीय प्राण्यांच्या इतिहासाचा हा एक महत्त्वाचा काळ, जेव्हा पहिले जबडेधारी मासे उदयास येत होते. इतर माशांच्या जबड्याच्या कडांवर दात असतात, रोमुंडिनाचे दात त्याच्या तोंडाच्या छतावर असलेल्या हाडांच्या प्लेट्सवर वाढलेले होते. हे वैशिष्ट्य त्याला इतर जबडे प्राण्यांपासून वेगळे करतेच, शिवाय दात प्रथम कुठे आणि कसे दिसले याबद्दलच्या पूर्वीच्या गृहीतकांनाही आव्हान देते.

दातांच्या उत्क्रांतीबाबत चर्चा..

दात प्रथम त्वचेवर विकसित झाले आणि ते नंतर तोडाकडे सरकले की तोंडातच ते विकसित झाले यावर शास्त्रज्ञांनी वर्षानुवर्षे वादविवाद केला. मागील जीवाश्म नोंदींवरून असे दिसून आले आहे की माशांच्या सुरुवातीच्या गटातील प्लेकोडर्म्समध्ये दातांशिवाय गुळगुळीत प्लेट्स असू शकतात. रोमुंडिना गॅग्निएरीमध्ये मध्यभागी जुने दात आढळले असून त्यांच्याभोवती नवीन दात जोडले गेले आहेत. त्यामुळे प्लेट जुनी होत असताना रुंद होत गेली. दात असलेल्या प्लेट्समध्ये वाढीचा नमुना दिसून येतो जो तोंडाच्या मागील बाजूस दात तयार होण्याच्या कल्पनेच्या विरोधात आहे. रोमंडिनाच्या हाडांच्या प्लेट्सवरील दात एका वर्तुळाकार पॅटर्नमध्ये तयार झाले आहेत, मध्यभागी जुने दात आहेत आणि बाहेरील कडाकडे नवीन जोडले आहेत. यावरून असे सूचित होते की दात वेगवेगळ्या पॅटर्नमध्ये वाढण्यास सक्षम असू शकतात, पूर्वीच्या गृहीतकांना आव्हान देतात आणि जबड्याच्या प्राण्यांमध्ये दात पहिल्यांदा कधी दिसले याबाबत कुतूहल निर्माण करतात.

माशाच्या दाताचा अभ्यास कसा केला?

रोमुंडिना गॅग्निएरी या माशाच्या जबड्याच्या प्लेटमधील लहान रचना पाहण्यासाठी अभ्यासकांनी ‘सिंक्रोट्रॉन इमेजिंग’चा वापर केला. ज्यामध्ये एक कण रिंग असते, जी तीव्र एक्स-रे तयार करते. तो किरण अनेक कोनातून जीवाश्ममधून गेला आणि सॉफ्टवेअरने त्या तुकड्यांची तपशीलवार माहिती त्रिमितीय मॉडेलद्वारे तयार केली. कारण ही पद्धत नमुना अबाधित ठेवते, संशोधक नंतर नवीन प्रश्न आणि नवीन साधने उद्भवताच वैशिष्ट्ये पुन्हा तपासू शकतात. त्या रिझोल्यूशनसह सर्वोत्तम प्रतिमा इतर प्रजाती आणि जबड्याच्या इतर भागांमधील हरवलेल्या जीवाश्मांची जागा घेऊ शकत नाहीत.

जबडेधारी माशांबद्दल वैज्ञानिक युक्तिवाद

दशकांपासून संशोधकांनी दात त्वचेवर विकसित झाले आणि आत सरकले की तोंडाच्या आतच ते विकसित झाले याबद्दल युक्तिवाद केला आहे. २०१६ च्या एका पुनरावलोकनात या स्पर्धात्मक उत्पत्तीचे वर्णन केले गेले आहे, त्यांना विकासादरम्यान दातांच्या ऊती कशा तयार होतात याशी जोडले गेले आहे. २०२० मध्ये, एका अभ्यासात असा युक्तिवाद करण्यात आला की प्लेकोडर्म दात बहुतेक तोंडाच्या मागील बाजूस दिसू लागले. आर्क्टिक जीवाश्ममधील प्लेट्स त्या युक्तिवादाचे समर्थन करणे कठीण करतात, कारण त्यांनी केलेली दातांची नोंदणी आधीच्या अभ्यासाशी जुळत नव्हती.