खूनाच्या गुन्ह्यात जन्मठेपेची शिक्षा, पण बुद्धिबळाने दिला नवा मार्ग; सतीश पवार यांच्याबद्दल जाणून घ्या

सध्या जलद प्रकारातील बुद्धिबळात (रॅपिड चेस) पवार यांचे FIDE रेटिंग १५८७ आहे. पुण्यातील येरवडा मध्यवर्ती कारागृहाच्या संघाला कैद्यांसाठी आयोजित आंतरखंडीय बुद्धिबळ स्पर्धेत सुवर्ण आणि कांस्यपदक मिळवून देण्यात त्यांचा महत्त्वाचा वाटा आहे. मात्र पवार यांची कहाणी इतकी सरळ नाही. ते एका खून प्रकरणात दोषी ठरले असून त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली आहे. सध्या त्यांच्या शिक्षेविरोधातील अपीलावर मुंबई उच्च न्यायालयात सुनावणी सुरू असून ते जामिनावर बाहेर आहेत.

“बुद्धिबळ नसते तर आयुष्य भरकटले असते”

पवार सांगतात की, कारागृहातील आयुष्य माणसाला अनेकदा नकारात्मकतेकडे ढकलते. “कारागृह हे आनंदाचे ठिकाण नसते. लोक आयुष्यातील अतिशय कठीण टप्प्यानंतर तिथे पोहोचतात. त्या वातावरणात मन नकारात्मक विचारांकडे झुकण्याची शक्यता असते. बुद्धिबळ नसते तर मीही कदाचित चुकीच्या मार्गावर आणखी खोल गेलो असतो. या खेळाने मला उद्देश आणि सकारात्मक दिशा दिली,” असे पवार सांगतात.

२०१४ मध्ये अटक, २०१९ मध्ये जन्मठेप

बार्शी तालुक्यातील वैराग गावचे मूळ रहिवासी असलेले पवार २०१४ मध्ये केवळ १८ वर्षांचे होते. तेव्हा ते सिव्हिल इंजिनिअरिंगचा डिप्लोमा करत होते. त्याच काळात कुटुंबातील जुन्या वैमनस्यातून एका दूरच्या नातेवाईकाच्या खून प्रकरणात त्यांना आणखी १७ जणांसह अटक करण्यात आली. २०१९ मध्ये बार्शी येथील न्यायालयाने या प्रकरणात सर्व आरोपींना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. या प्रकरणाबद्दल पवार फारसे बोलत नाहीत. ते फक्त एवढेच म्हणतात, “तो माझ्या आयुष्यातील अत्यंत काळोखा काळ होता.”

तुरुंगात पुन्हा सापडला बुद्धिबळाचा पट

शालेय जीवनात पवार यांनी थोडेफार बुद्धिबळ खेळले होते. मात्र तेव्हा त्यांचा खेळ फारसा परिपक्व नव्हता. “शाळेत काही स्पर्धा खेळलो होतो, पण तेव्हा माझा खेळ फार साधा होता. मुख्य लक्ष प्रतिस्पर्ध्याच्या सोंगट्या मारण्यावरच असायचे,” असे ते सांगतात. २०१४ ते २०१९ या काळात ते बार्शी उपकारागृह आणि सोलापूर जिल्हा कारागृहात अंडरट्रायल कैदी म्हणून होते. तेथे मनोरंजनासाठी बुद्धिबळ खेळण्याची सोय होती आणि त्यातूनच त्यांनी पुन्हा हा खेळ सुरू केला.

येरवडा कारागृहात प्रशिक्षणाची संधी

२०१९ मध्ये शिक्षा झाल्यानंतर पवार यांची बदली पुण्यातील येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात झाली. येथेही त्यांनी बुद्धिबळ खेळणे सुरू ठेवले. कोविड-१९ च्या दुसऱ्या लाटेदरम्यान २०२१ मध्ये तुरुंगातील गर्दी कमी करण्यासाठी काही कैद्यांना तात्पुरता जामीन किंवा पॅरोल देण्यात आली. चांगल्या वर्तणुकीमुळे पवार यांनाही पॅरोल मिळाली. त्या ६० दिवसांच्या काळात त्यांनी विवाह केला. त्यानंतर त्यांची निवड इंडियन ऑईल कॉर्पोरेशनच्या ‘परिवर्तन : प्रिझन टू प्राईड’ या सामाजिक उपक्रमासाठी झाली. या उपक्रमाचा उद्देश कारागृहातील कैद्यांमध्ये बुद्धिबळाद्वारे सकारात्मक बदल घडवणे हा होता.

आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत यश

२०२२ मध्ये FIDE आणि अमेरिकेतील इलिनॉय राज्यातील कुक काउंटी शेरिफ कार्यालय यांच्या संयुक्त विद्यमाने कैद्यांसाठी ‘इंटरकॉन्टिनेंटल ऑनलाइन चेस चॅम्पियनशिप’ आयोजित करण्यात आली. या स्पर्धेसाठी येरवडा कारागृहाच्या संघात पवार यांची निवड झाली. ग्रँडमास्टर अभिजित कुंटे यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रशिक्षक केतन खैरे यांनी या संघाला प्रशिक्षण दिले. खैरे सांगतात, “पवार यांना खेळाची मूलभूत समज चांगली होती. त्यामुळे प्रगत प्रशिक्षणासाठी निवडलेल्या सहा खेळाडूंमध्ये त्यांचा समावेश करण्यात आला. त्यांना ओपनिंग, मिडलगेम, एंडगेम आणि टॅक्टिक्स याबद्दल सखोल प्रशिक्षण देण्यात आले.” या स्पर्धेत २०२२ मध्ये येरवडा संघाने कांस्यपदक जिंकले, तर २०२३ मध्ये त्यांनी सुवर्णपदक पटकावले. या दोन्ही यशात पवार यांचा महत्त्वाचा वाटा होता.

जामिनावर बाहेर आल्यावरही बुद्धिबळाची साथ

२०२४ मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयाकडून जामीन मिळाल्यानंतर पवार यांनी पुण्यातील FIDE मान्यताप्राप्त जलद बुद्धिबळ स्पर्धेत भाग घेतला. त्यात त्यांनी चार रेटेड खेळाडूंना पराभूत करत आपले रेटिंग १५८७ पर्यंत वाढवले. सध्या ते कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळत बांधकाम आणि अर्थमूव्हर व्यवसायात मदत करतात. एक वर्षाच्या मुलीचे वडील असलेले पवार सांगतात की, स्पर्धात्मक बुद्धिबळासाठी मोठ्या प्रमाणावर सरावाची गरज असते. त्यामुळे त्यांना मर्यादित वेळ मिळतो. तरीही ते मोबाईलवर बुद्धिबळ खेळतात, सोबत पट ठेवतात आणि स्थानिक मुलांना प्रशिक्षण देतात.

मुलीबद्दल मोठे स्वप्न

पवार यांच्या मनात आता एक वेगळे स्वप्न आहे. “माझी एक वर्षांची मुलगी आधीच बुद्धिबळाच्या सोंगट्यांशी खेळते. त्या खेळण्यांसारख्या वापरते आणि ‘झोपवते’. ही चांगली सुरुवात आहे. माझे FIDE रेटिंग किती वाढेल हे माहित नाही, पण माझे स्वप्न आहे की एक दिवस ती ग्रँडमास्टर व्हावी,” असे पवार हसत सांगतात.